Page 20 -

Дененің түзусызықты бірқалып-
υ/мc –1 ты қозғалысын графиктік түрде қа-
4 лай сипаттауға болады?
2 Керлинг шайбасы түзусызықты
бірқалыпты υ=1 м/с жылдамдықпен
0
1 2 3 4 t/c сырғанап келеді деп есептейік.
– 3 Уақыттың өтуіне қарай шайбаның
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
координатасы қалай өзгереді? Сұраққа жауап беру үшін шайба
2.5-сурет. қозғалысының графигін тұрғызайық. Бастапқы уақыт мезеті t =0,
0
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
Түзусызықты x =1 м болсын. t =1 c; t =2 c; t =3 c; t =4 c уақыт мәндерін Ox
4
2
3
0
1
бірқалыпты осіне, ал координаталардың мәндерін x =2 м; x =3 м; x =4 м;
қозғалыстардың υ (t) 1 2 3
x x =5 м деп алып Oy осіне белгілейік. Сонда x=x +υ t қозға-
тәуелділік графиктері 4 0 x
лыс теңдеуіне сәйкес шайба қозғалысының координатасының
уақытқа тәуелділік графигін (2.4-сурет) аламыз.
υ/мc -1 Графиктің түзу сызық болуы координата өзгерісі уақытқа
тура пропорционал екендігін білдіреді. Тәуелділік графигі бо-
υ йынша шайба қозғалысына толық сипаттама бере аламыз.
Мысалы, бастапқы уақыт мезетіндегі (t =0, x =1м) координа-
0 0
тасын немесе кез келген уақыт мезетіндегі координаталарын
0
t t t/c (t =2 c; x =3 м) анықтауға мүмкіндік береді.
1 2 2 2
Түзусызықты бірқалыпты қозғалатын дененің жылдам-
дығының уақытқа тәуелділік графигі бойынша орын ауыс-
2.6-сурет. Орын
ауыстырудың υ (t) тыруды қалай анықтауға болады?
x
тәуелділік графигі Ол үшін бір мысал қарастыра йық. υ =2 м/с; υ =4 м/с;
1 2
υ = –3 м/с-қа тең дененің қозғалыстары берілсін. Масштабы
3
таңдауымызша алынған координата осьтерін тұрғызайық. Oy
3-ТАПСЫРМА
оське жылдамдық мәндерін, Ox оське уақыт мәндерін бел-
Әрбір бөліктердегі орын гілейік. Бірқалыпты түзусызықты қозғалыстың жылдамдығы
ауыс тырулардың мәнін тұрақты шама болғандықтан, уақыттың барлық мәндерінде ол
және бағытын анықта.
тек бір мәнді қабылдайды.
Бірінші және екінші дене жылдамдықтарының графиктері
Ox осіне параллель және жоғарғы бөлігінде орналасқан түзу
10 20 30 40 50 60 70 80 90 100
сызық болады. Үшінші дененің жылдамдығы теріс мәнді болған-
дықтан, Ox осінен төменгі бөлігінде орналасады (2.5-сурет).
Уақыттың қажетті мәніндегі орын ауыстыруды υ (t) тәуел-
10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 x
ділік графигі бойынша анықтауға болады. Ол үшін графикпен
шектелетін ауданның уақыт мәндеріне Ox оське перпендикуляр
сызықтар жүргізіледі.
-12 -10 -8 -6 -4 -2 0 2 4 6 8 10 12
2.6-суретте алынған фигураның ауданы s =υ t формуласы
x x
бойынша орын ауыстырудың тәуелділік графигі анықталған.
Қарастырылып отырған жағдайда тіктөртбұрыштың қабыр-
-20 -18 -16 -14 -12 -10 -8 -6 -4 -2 0 2
ғалары, сәйкесінше, қозғалыс жылдамдығы мен уақытының
мәндері болып табылады.
2.7-сурет

20