Page 21 -

ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ x/м 1-оқушы
300
Сабақтан кейін екі оқушы мектептен шығып, өзара қарама-қарсы 200
бағытта бірқалыпты түзусызықты қозғалып, үйлеріне қайтады. Қоштас қан 100
соң 5 минуттан кейін 1-оқушы мектептен 300 м, екіншісі 250 м қашықтықта
болады. 0 1 2 3 4 5 t/мин
-100
a) екі оқушының орын ауыстыруының уақытқа тәуелділік графигін сал;
-200
ә) әрбір оқушының жылдамдығын (м/с) анықта. 2-оқушы
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
Шешуі: Мектепті координаталар басы ретінде алайық. -300
1-қадам. 1-оқушының бағытын оң, 2-оқушының бағытын теріс деп 2.8-сурет. Екі оқушы-
қабылдайық. Oy осіне координата мәндерін, Ox осіне уақыт мәндерін ның қозғалыс
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
еркімізше таңдалған масштаб бойынша белгілейік. 2-оқушының бағыты графиктері
Oy осінде теріс мәндерді қабылдайтындықтан, оның қозғалыс графигі Ox
осінің төменгі бөлігінде орналасады.
2-қадам. Алдымен уақыттың бірлігін секундпен өрнектеп аламыз:
t=5 мин×(60 с)/(1 мин)=5×60 с=300 с. СЕН БІЛЕСІҢ БЕ?
Бірқалыпты қозғалыс жылдамдығы: υ=(∆x) /Δt. Газды сусындағы көпіршік-
Әрбір оқушының қозғалыс жылдамдығы орын ауыстыруымен бағыт- тің қозғалысын бірқалып-
тас. Сондықтан: ты қозғалысқа жатқызуға
∆x 300 м -∆x -250 м болады.
3-қадам. υ = 1 = =1,0 м/с; υ = = ≈ – 0,8 м/с.
1x ∆t 300 с 2x ∆t 300 с
Жауабы: а) 2.8-суретте көрсетілген; ә) υ =1,0 м/с; υ = – 0,8 м/с.
1x 2x
СҰРАҚТАР МЕН ТАПСЫРМАЛАР

1. Егер үстел үстінде жуылмай қалдырып кеткен 6. Аулада екі бала ролик теуіп, жарысып жүр.
ыдыста бактерия тұрақты 2,4 м/с жылдам- Бірінші бала екіншісіне қарағанда қозғалысты
дықпен қозғалса, онда ол 8,4 см аралықты 5 с бұрын бастайды.
қанша уақытта жүріп өтеді? Роликтердегі балалардың қозғалысы бірқалып-
ты. Шығысқа қарай:
2. Жұмысшы супермаркетте арбаны 1,3 м/с
жылдамдықпен итеріп, супермаркеттің дәлізін 1-бала 30 м-ді 15 с-та,
2 минутта жүріп өтсе, онда дәліздің ұзындығы 2-бала 45 м-ді 10 с-та жүріп шығады.
қандай болған? а) балалардың қозғалыс графиктерін бір ко-
ордината осіне салып көрсет;
3. Екі оқушы қала көшелерінде бір бағытта түзу
жолда: біреуі 0,8 м/с, екіншісі 1,3 м/с тұрақты ә) екінші баланың біріншіні қуып жететін уақы-
жылдамдықтармен қозғалады. Олар бір уақыт- ты мен орнын анықта;
та бір нүктеден қозғалды деп есептесек, 260 м б) әрбір баланың жылдамдығын тап, жылдам-
қашықтықтағы кездесу орнына бірінші оқушы дықтың уақытқа тәуелділік графигін құрас-
қанша уақыт кешігіп жетеді? тыр.
4. Нұр-Сұлтан қаласына келген қонақ театрға 7. Екі дене горизонталь бағытта бірқалыпты қозға-
бару үшін алдымен солтүстік бағыт- лады. Олардың координаталары: x =40-8t;
1
та 450 м, сосын шығысқа қарай бұрылып x =20+2t теңдеулері бойынша өзгереді.
2
600 м, одан кейін тағы да солтүстікке 350 м а) теңдеулері бойынша қозғалысты сипатта;
жүру керек болды. Қонақтың орын ауысты- ә) денелердің кездесетін уақытын тап;
руын және жолын анықта.
б) кездесетін координаталарын анықта.
5. Денелердің уақыт өте келе орындарының Есепті графиктік түрде шығар. Теңдеулердегі
өзгерісіне екі мысал келтір. Олардың орын шамалар Халықаралық бірліктер жүйесіндегі
ауыстыруын анықтайтын әдісті ұсын. (SI) бірліктермен берілген.

21