Page 24 -

Бірқалыпты 2.3 Түзусызықты теңайнымалы
қозғалыстағы дене
150 м ара қашықтық- қозғалыс. Үдеу
ты жүріп тоқтады.
Бағдаршамның қызыл
шамын байқаған Қоршаған ортада дененің бірқалыпты қозғалыс жасауы
жүргізуші толық
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
тоқтағанға дейін 150 м сирек кездеседі. Қозғалыс барысында түрлі себептерге бай-
жүрді. Қалай ойлайсың, ланысты денелердің жылдамдықтары өзгеріп отырады. Мыса-
осы екі сөйлемдегі лы, қала ішіндегі жолаушылар тасымалдайтын автобустардың
қозғалыстарда қозғалысын қарастырайық. Аялдамаға жақындағанда жылдам-
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
өзгешелік бар ма?
дықтарын баяулатады, жолаушыларды түсіріп немесе отырғызу
ТІРЕК СӨЗДЕР: үшін аялдамаға тоқтайды. Аялдамадан қозғалғанда жылдам-
дықтарын арттырады. Жалпы алғанда, дене барлық уақытта
■ үдеу
бірдей жылдамдықпен қозғалмайды. Кейбіреуі бірдей уақыт
■ теңүдемелі қозғалыс
аралығында жылдамдықтарын арттырса, кейбірі бірдей уақыт
■ теңкемімелі қозғалыс аралығында жылдамдықтарын кемітеді. Жылдамдығы тұрақсыз,
өзгеріп отыратын қозғалыстарды бірқалыпсыз қозғалыс деп
1-ТАПСЫРМА аталатыны төменгі сыныптардан белгілі.
Қозғалыс жылдамдығының қаншалықты тез өзгеретінді-
2.12-суретте жылдам-
дықтың уақытқа тәуел- гін сипаттайтын шама үдеу деп аталады. Үдеу жылдамдық
ділік графигі көрсетілген. векторы өзгерісінің осы өзгеріс болған уақыт аралығына қа-
А, В және С нүктелеріндегі тынасы бойынша анықталады:



−
үдеулер туралы не айтуға  ∆υ υυ
болады? a = = 0
t ∆ t t (2.9)
−
0
→
υ/мc -1 Мұндағы, υ – дененің бастапқы уақыт мезетіндегі жылдам-
→
0
дығы; υ – соңғы уақыт мезетіндегі жылдамдығы; t – бастапқы
0
B уақыты; t – соңғы уақыты.
A
Үдеу векторының бағыты жылдамдық векторлары өз-
C
герісінің бағытымен бағыттас болады. Қозғалыс үдемелі бол-
са, үдеудің таңбасы оң, егер қозғалыс кемімелі болса үдеудің
t/c таңбасы теріс болады.
2.12-сурет Әрбір уақыт аралықтарындағы жылдамдық өзгерісі әртүрлі
Дененің қозғалыс болуы мүмкін. Сондықтан алынған теңдеудегі үдеу орташа
жылдамдығының мәнді сипаттайды.
уақытқа тәуелділігі
Үдеудің өлшем бірлігіне Халықаралық бірліктер жүйесінде
(SI) қозғалыс жылдамдығы секунд сайын бір метрге өзгеріп
2-ТАПСЫРМА
отыратын бірқалыпты үдемелі қозғалыстың үдеуі алынады:
Оң бағыттағы үдемелі M
және теріс бағыттағы  [a] = 1 C = 1 M
�
кемімелі қозғалысқа мы-   1 C C 2
сал келтір. Үдеу таңба-
сын анықта және себебін
түсіндір.

24