Page 18 -

Эскалатормен жоғары 2.1 Механикалық қозғалыс.
көтеріліп келе жатқан
және оған қарама- Түзусызықты бірқалыпты
қарсы бағытта
түсіп бара жатқан қозғалыс
жолаушылардың
жылдамдықтары
БАЛЫҚ НҰСҚА
туралы не айтасың? Дененің қозғалысын салыс тыратын тыныштықта тұрған
басқа бір дене санақ денесі деп аталады. Мысалы, үйдің жа-
ТІРЕК СӨЗДЕР: нынан автокөлік өтіп бара жатыр немесе футболшы футбол
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
қақпасының жанынан жүгіріп өтті делік. Үй – автокөлікке қа-
■ санақ денесі
тысты тыныштықта тұрған дене, қақпа – футболшыға қатысты
■ механикалық қозғалыс тыныштықта тұрған дене. Бұл жағдайдағы үй, футбол қақпасы
■ бірқалыпты қозғалыс – санақ денелері. Ал автокөлік үймен салыстырғанда, футбол-
шы қақпамен салыстырғанда қозғалып барады, демек, олар
Дененің уақыт өтуіне орындарын өзгертеді. 7-сыныпта қарастыр ғаныңдай, орын
қарай басқа денелер- ауыстыру дегеніміз – дененің бастапқы және соңғы орында-
мен салыстырғанда рын қосатын бағытталған кесінді. Мысалы, оқушы мектептен
кеңістіктегі орнының шығып, саябаққа барды делік. Бұл жағдайда мектеп – оқушының
өзгеруі механикалық
қозғалыс деп аталады. бастапқы координатасы, саябақ – соңғы координатасы. Мектеп
пен саябақты қосатын бағытталған кесінді орын ауыстыру бо-
лып табылады. Бұл – векторлық шама. Сондықтан сан мәнімен
1-ТАПСЫРМА
қатар, дененің бастапқы орнынан басталып соңғы орнында
2.1-суреттен дене қозға- аяқталатын бағыты да ескеріледі. Жол – скаляр шама. Ол дене
лысы барысында қандай траекториясының тек ұзындығын береді.
өзгерісті байқадың? Дене
бастапқы уақыт мезетінде Дененің қозғалысын Ox осінде қарастырайық. Егер дененің
қандай орында болғанын бастапқы координатасы (x ) және соңғы координаталары (x )
1 2
анықта. Соңғы орны қан- белгілі болса, сонымен қатар
дай болды? Осы аралықта x – x =∆x (2.1)
дене қандай қашықтықты 2 1
жүріп өткенін анықтау- екенін ескеретін болсақ, онда орын ауыстыруды (s ) мына
x
ға бола ма? Жауабыңды формуламен анықтау ға болады:
дәлелде. ∆x xО s x =x – x 1 (2.2)
Ж
2
Түзусызықты бірқалыпты қозғалыстың жылдамдығы – тең
0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 уақыт аралығындағы орын ауыстырудың осы уақыт аралығы
x қатынасына тең векторлық шама.
1 2 →
2.1-сурет. Дененің → ∆x (2.3)
υ =
түзусызықты ∆t
қозғалысы
Ox осіндегі проекциясы:
Бірқалыпты түзусы- ∆x
зықты қозғалыс ‒ υ = (2.4)
x ∆t
түзу сызық бойымен
тең уақыт аралығында Халықаралық бірліктер жүйесінде (SI) жылдамдықтың өлшем
дененің бірдей орын бірлігі: 1 м/с. Бұл дененің 1с ішінде 1 м – ге орын ауыстыра-
ауыстыруы.
тынын білдіреді.
18