Page 36 -
P. 36
Суреттегідей 2.6 Дененің еркін түсуі
батутта секіріп ойнап
жүрген бала бірдей
уақыт аралығында Денелер жерге құлағанда қандай қозғалыс жасауы мүм-
бірдей биіктікке
көтеріле ала ма? кін?
Қолыңда ұстап тұрған қаламың немесе партада жатқан
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
дәптерің құлап кетсе, нені байқайсың? Бала күніңнен байқап
жүргеніңдей, кез келген қолыңнан түсіріп алған дене жерге
құлайды. Денелер жерге құлағанда қандай қозғалыс жасауы
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
мүмкін? Енді осыған толығырақ тоқтап талдау жасап көрейік.
Әртүрлі материалдан жасалған пішіндері шамалас денелерді
бірдей биіктіктен құлатайық. Ол үшін резеңке өшіргіш пен со-
ТІРЕК СӨЗДЕР:
ның пішініне шамалас қағаз алайық. Екеуі еденге бір уақытта
■ дененің құлауы жетеді ме? Ал егер екі бірдей өшіргішті құлатсақ ше?
■ еркін түсу үдеуі Мұндай қозғалысқа көптеген тәжірибелер жасалған. Тәжіри-
белер нәтижесінде егер жер бетіндегі денелерге ауа кедергісі
■ дененің тыныштық күйі
әсер етпесе, барлық денелер бірдей құлайды деген тұжырым
алынған. Сонда көлемдері бірдей резеңке өшіргіш пен қағаз
Тек қана ауырлық қиындысының еденге бірдей жетпеуі, өшіргіш қағазға қараған-
күшінің әсерінен бола-
тын қозғалыс еркін түсу да ауыр болғандықтан, ауа кедергісі аса байқалмай тұр. Енді
деп аталады. неге біз бұл қозғалысты қарастырып отырмыз? Сұраққа жа-
уап беру үшін теңайнымалы қозғалыстың сипаттамаларына
тоқталайық.
Егер дене бірдей уақыт аралықтарында қозғалыс жылдам-
дығын бірдей шамаларға өзгертіп отыратын болса, мұндай
қозғалыстарды теңайнымалы қозғалыс деп қарастырғанбыз.
Денелердің еркін құлауы кезіндегі қозғалысы біздің қарас-
тырып отырған теңайнымалы қозғалыстың бір мысалы болып
табылады. Белгілі бір биіктіктен еркін құлап келе жатқан дене
жер бетіне жақындағанда теңүдемелі қозғалысқа ие болады.
Бұл кездегі оның үдеуі еркін түсу үдеуі деп алынады.
2.29-сурет. Еркін Еркін түсу үдеуінің белгіленуі: g. Еркін түсі үдеуінің мәні
құлаған шардың
қозғалысы тәжірибелер барысында анықталған және ол географиялық
ендікке, дененің Жер бетінен биіктігіне байланысты өзгеруі
O
2
O
2
мүмкін. 0 -ендікте: 9,78049 м/с ; 60 -ендікте: 9,81924 м/с ;
ОЙЛАН
O
2
90 -ендікте: 9,83221 м/с . Бұл мәліметтер бойынша қандай
Егер дене бірінші секунд- тұжырым жасауға болады?
та 5 см, екінші секунд- Жалпы есептеулер кезінде еркін түсу үдеуінің мәнін
та 7 см, үшінші секундта g=9,8 м/с деп алуға келісілген. Егер нақты дәлдікті қажет ет-
2
9 см еркін жүріп өтсе, оның 2
қозғалысын қандай қозға- пейтін жағдайлар болса, онда g=10 м/с деп алуға болады.
лысқа жатқызуға болады? Еркін түсу үдеуі де векторлық шама, бағыты Жер центріне
Жауабыңды негізде. қарай бағытталған. Сондықтан таңдап алынған координата
осінің бағытына сәйкес, еркін түсу үдеуі векторының осьтегі
проекциясы оң да, теріс те бола алады.
36
