Page 37 -

ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ ОЙЛАН

Биік ғимараттан шағын дене тыныштық күйінен еркін құлайды. Дене
3 секундтан кейін бастапқы нүктесінен қандай қашықтықта болады? Де-
ненің осы сәттегі жылдамдығы неге тең?
Шешуі: Дене жоғарыдан төмен қарай тыныштық күйінде еркін
құлағандықтан, оның бастапқы жылдамдығы υ =0 болады. Қозғалыс тік
0
бағытта болғандықтан, тек Oy осіндегі проекциясын ғана қарастырамыз.
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
Бұл жерде координата осінің бағытын таңдап алғанымызға қарай еркін
түсу үдеуі векторының проекция бағыты не оң, не теріс болуы мүмкін.
Біздің жағдайымызда Oy осінің бағытын төмен бағыттап алайық. Енде-
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
ше қозғалыс теңүдемелі және еркін түсу үдеуінің бағыты оң болады.
1-қадам. Теңүдемелі қозғалыстың орын ауыстыру теңдеуін жазайық: 2.30-сурет.
at 2
s = υ t + . 1583 жылы италияндық
0
2 ғалым Г. Галилей Пиза қа-
Осы теңдеумен сәйкестендіріп, еркін құлаған дененің қозғалыс теңде- ласындағы биіктігі 58 метр
уін мына түрде жазуға болады: мұнарадан өлшемдері
gt 2 бірдей, біріншісі ауыр,
h = υ t + y
y 0 y екіншісі жеңіл шарларды
2 gt 2
Есептің шарты бойынша υ =0. Сондықтан: h = y құлатқан. Тәжірибе нәти-
0 y 2 жесінде шарлар жер беті-
не жуықтап бір мезгілде
Сан мәндерін орындарына қойып, есептеулер жүргіземіз.
2-қадам. құлайтынын анықтаған.
2
98, ⋅9 с 2
м/с
h = = 44 м.

y
2
3-қадам. Енді лездік жылдамдықты анықтайық:
υ =υ +g t; υ =0;
y 0y y 0
υ =g t.
y y
80 жылдан кейін ағыл-
4-қадам. Есептеулер жүргіземіз:
шын ғалымы И. Ньютон
2
υ =9,8 м/с ∙ 3 с=29,4 м/с.
y ұзындығы 1 метрдей бо-
Жауабы: а) h = 44 м. ә) υ =29,4 м/с.
y y латын тығынмен жабы-
Қағаз парағынан домалақ пішінді шағын көлемде шар жа- латын шыны түтіктің ішін-
де қорғасын кесегі, ағаш
сап, оны тік жоғары лақтырып, қозғалысын бақыла. Қағаз-доп
қабығы, құс қауырсынын
қандай биіктікке көтерілді? Доптың қозғалысы неге үзіліссіз құлату арқылы тәжірибе
жалғаспайды? Осы қозғалыстың жылдамдығы туралы не ай- жасады. Егер түтіктің ішін-
туға болады? Қағаз-доп лақтырылу мезетінде алған жылдам- дегі ауаны сорып шыға-
дығымен белгілі бір биіктікке дейін көтеріліп, одан кейін қайта- рып, ауасыз кеңістік жа-
саса және түтікті жылдам
дан еденге құлайды. Біз қарастырып жатқан еркін құлаған дене
төңкерсе, үш дене түтіктің
қозғалысы мен тік жоғары лақтырылған дене қозғалысының түбіне бір уақытта құлай-
байланысы қандай? Тік жоғары лақтырылған дене қозғалысын ды екен.
да күнделікті өмірден жиі кездестіресің. Баскетбол ойынындағы Осы тәжірибелерде қан-
допты жоғары қарай нысанаға бағыттау, балалардың қыста қар дай кемшіліктер болды?
Оны жетілдірудің қандай
лақтыру ойыны, альпинистердің биік нысанға арқан лақтыруы
жолдарын ұсынасың?
сияқты мысалдарда денелердің біртіндеп жоғары көтерілуін Тәжірибелер арқылы ер-
бақылауға болады. Дене тік жоғары қозғалу үшін оған белгілі кін түсу үдеуінің сан мәнін
→
бір бастапқы υ жылдамдық берілу керек. Көтерілу барысын- анықтауға бола ма?
0
37