Page 76 -

Боулинг добы мен 4.6 Дененің салмағы. Салмақсыздық
теннис добының
салмағы әртүрлі
екенін қайдан білеміз? Жер маңында еркін құлаған денеге тек ауырлық (гравита-
циялық) күші әсер етеді деп айтамыз, бұл жағдайда ауаның
кедергі күші ескерілмейді. Денеге әсер ететін ауырлық күшінің

тан полюстегі және орта БАЛЫҚ НҰСҚА
F = mg теңдеуі тыныштықта тұрған дене үшін де, қозғалыстағы
дене үшін де дұрыс болып табылады. Бұл теңдеу дене массасы
мен оған әсер ететін ауырлық күшін байланыстырады. Еркін
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
түсу үдеуі жер бетінде бірдей емес. Сондықтан, ауырлық күші
дененің қай жерде орналасқанына байланысты болады. Ал
салмақ – денелерге әсер ететін ауырлық күшінің салдары. Дене
өзі тұрған тірекке немесе аспаға салмақ түсіре отырып, оны
деформациялайды. 4.22­суретте массасы m денеге ауырлық
4.22­сурет
күші әсер еткендіктен, дене серіппеге салмақ түсіреді. Серіппе
созылады, сондай­ақ горизонталь орналасқан тірек те дефор-
ТІРЕК СӨЗДЕР:
мацияланады.
■ салмақсыздық Масса мен салмақ – әртүрлі физикалық шамалар, бірақ

■ тіректің реакция күші олар бір­бірімен тығыз байланысты. Масса дененің ажырамас
қасиеті, ол – материяның өлшемі. Әр дененің массасы оны
■ асқын салмақ
құрап тұрған молекулалар мен атомдар санына, құрылымына
■ микрогравитация
байланысты болады. Механикада масса өзгермейді, сондықтан
оның түскен күшке реакциясы да өзгермейді.
Дененің салмағы – де- Масса – инерттіліктің өлшемі.
нелердің аспаға немесе
тірекке түсіретін сер- Салмақ – күш. Ол еркін түсу үдеуінің шамасына байланысты
пімділік күші. өзгеріп отырады. Мысалы, адам экватордан солтүстік полюсқа
қарай сапар шексе, оның салмағы шамалы болса да өзгереді.
Айға ұшқан ғарышкердің салмағы 6 есе азаяды, себебі, Айдағы
1-ТАПСЫРМА еркін түсу үдеуі 1,6 м/с ­қа тең.
2
ЖО
1. Экваторда дене салмағы Салмақ – денеге ауырлық күшінің әсер етуінен пайда бо-
600 Н­ға тең. 2.6­тақырып- лады, яғни горизонталь беттегі тыныштықтағы дене салмағын

ендіктердегі еркін түсу үде- анықтау үшін оның массасын еркін түсу үдеуіне көбейтеміз:
→
→
уінің мәнін алып, дененің W = mg (4.6)
орта ендіктегі, полюстағы
салмағын анықта. Еденнен h биіктікте тұрған сөреден кітап құлап түсті делік.
2. Төменде берілген дене- Ньютон заңдарын қолданып, «Неліктен кітап Жердің центріне
лердің: қарай қозғалысын жалғастыра бермеді?» деген сұраққа жауап
• бір қап пияздың; беріп көрейік.
• физика кітабының; Кітапқа әсер ететін күштерді қарастырайық, құлап келе
• 9­сынып оқушысының;
• торғайдың; жатқанда оған ауырлық күші және ауаның кедергі күші әсер
• 25 тонналық жүк мәши- етеді. Еденге құлаған соң ол тыныштықта болады. Демек, еденде
несінің жер бетіндегі мас- жатқан кітапқа ауырлық күшінен басқа, оны теңестіретін тағы
сасы мен салмағын анықта. бір күш әсер етеді. Кітап еденге салмақ түсіреді. Ньютонның

76