Page 80 -

Драйверлер 4.7 Үйкеліс және кедергі күштері
(жарысқа қатысушы
жүргізушілер)
жарыс кезінде Үйкеліс – біздің өміріміздің ажырамас бөлігі. Біздің орны-
автокөліктерінің мыздан қозғалуымызға үйкеліс көмектеседі. Қарындашпен
шиналарын жиі
қыздырады. Қалай сурет салу да, жіптерді түю де үйкеліссіз атқарылмас еді. Ав-
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
ойлайсың, бұл не үшін токөліктің қозғалтқыштарында, есік тұтқаларында үйкелісті
қажет? азайтуға тырысамыз. Автокөлік дөңгелектері жермен өзара
әрекеттесе отырып, үдеу алады және оның тоқтауына үйкеліс
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
ТІРЕК СӨЗДЕР: күші көмектеседі. Керлинг ойынында мұзды тегістеу арқылы
үйкелісті азайтуға тырысады. Көп жағдайда физиктер мен ин-
■ құрғақ үйкеліс женерлер үйкелісті азайтуды, ал кейде оның шамасын арттыру
■ статикалық үйкеліс жолдарын қарастырады.
■ кинетикалық үйкеліс Үйкеліс күшінің табиғаты – серпімділік күштері сияқты
электромагниттік. Үйкеліс күші жанасушы беттердің бойымен
қозғалысқа қарама­қарсы бағытталады. Үйкеліс екі жағдайда
пайда болады: біріншісі және ең негізгісі жанасқан денелердің
беткі молекулалары бір­біріне тартылады, осы тартылу күшін
жеңу үшін жұмыс атқару керек; екіншісі – үйкеліс күші жа-
насушы денелердің беттерінің тегіс болмауынан (тегіс деген
жазықтықтың микроөлшемі оның кедір­бұдыры бар екенін
көрсетеді) пайда болады және денелер бір­біріне қатысты
қозғалғанда деформацияланады.
Өзара жанасқан қатты денелер бір­біріне қатысты орын
макроскопиялық ауыс тырғанда олардың арасында пайда болатын үйкелісті
түйісу нүктелері
құрғақ үйкеліс деп атайды. Құрғақ үйкеліс тыныштық, сырғанау
және домалау үйкелісі деп үшке бөлінеді. Тыныштық үйкелісін –
4.26­сурет. Өңделген
тегіс беттердің статикалық үйкеліс, ал сырғанау үйкелісін – кинетикалық
нүктелері үйкеліс деп те атайды.
Тыныштық үйкелісінің нақты мәні жоқ, ол нөлден максимал-
ды мәнге дейін артады. Егер еденде тұрған жәшікке түсірілетін
күштің шамасын арттыра бастасақ, тыныштық үйкеліс күшінің
де шамасы артады. Тыныштық үйкелісінің максималды мәні
жәшік орнынан сырғанай бастағанға дейін түсірілген күш ша-
масына тең болады. Жәшіктің салмағын арттыратын болсақ,
онда үйкеліс күшінің де шамасы артады. Ньютонның үшінші

N
заңы бойынша, салмақ тіректің реакция күшіне тең: W =− .
Демек, жәшік пен еден арасындағы максималды тыныштық
үйкелісі тірек тарапынан денеге әрекет ететін күшке тура про-
порционал болады.
→ →
F үйк.max = μ N (4.9)
с
mg
мұндағы F a = – максималды тыныштық (статикалық) үйкеліс

үйк.max
W
күші, N=− – тіректің реакция күші, ал μ – статикалық үйкеліс күші
с
80