Page 72 -

Ойыншық 4.5 Серпімділік күші. Гук заңы
пистолетте
сығылған серіппенің
күшін кішкене Қатты денелерде бөлшектер (молекулалар, атомдар) те-
шарларды ату үшін пе­теңдік күйінде жылулық тербелістер жасайды, олардың
қолданады. Егер
серіппенің сығылуы өзара әсерлесу энергиясы минималды болады. Бөлшектер
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
екі есе артса, шарға арасындағы ара қашықтықты арттырғанда – тартылыс күші,
әсер ететін күш ара қашықтықты азайтқанда – тебілу күші пайда болады. Бұл
қалай өзгереді? Егер табиғаты бойынша электромагниттік күштер қатарына жата-
серіппе қатаңдығы тын – серпімділік күші. Жіптің керілу күші, тіректің реакция
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
екі есе аз болса ше?
күші және салмақ серпімділік күшінің түрлері болып табылады.
Британдық ғалым Роберт Гук 1676 жылы күш әрекетінің
ТІРЕК СӨЗДЕР:
деформацияға тәуелділігін зерттеді. Қазіргі кезде Гуктың ой-
■ серпімділік шегі лап тапқан топсасын барлық механикалық қондырғыларда
■ беріктік шегі қолданады. Гук астрономиялық құралдарды ойлап тапты және
■ пропорционалдық шегі оларды жетілдірді. Ол биология, география және геологиялық
зерттеулер де жасады.
Сығылу және созылу – деформацияның қарапайым түрлері.
Оларды сыртқы күш әрекетінен пайда болатын x (Δl) абсолютті
1-ТАПСЫРМА ұзарумен (деформациямен) және ε салыстырмалы ұзарумен
немесе салыстырмалы деформациямен сипаттайды. Абсолютті
Жіптің керілу күші мен ұзару x = Δl = l – l формуласымен анықталады. Мұндағы, l –
тіректің реакция күші сер- 0 0
пімділік күшінің түрі екенін бастапқы ұзындық, l – соңғы ұзындық.
зат құрылысын ескере оты- Салыстырмалы ұзару дегеніміз – деформацияланатын үл-
рып, дәлелде. гінің бастапқы ұзындығының қандай бөлігін ∆l абсолютті ұзару
құрайтынын көрсететін шама. Салыстырмалы ұзару абсолютті
ұзарудың үлгінің бастапқы ұзындығына қатынасымен ε = ∆l/l
0
өрнектеледі, ол – өлшемсіз шама. Созылу деформациясын-
да ε>0, сығылуда ε<0. Күш пен абсолютті ұзару арасындағы
тәуелділік заттың механикалық қасиеттеріне және дененің
геометриялық өлшемдеріне байланысты.
4.15­суретте серіппенің ұзындығына түсірілген күштің неме-
се жүктің қалай әсер ететінін көрсететін қарапайым тәжірибе
көрсетілген. Серіппе вертикаль ілінген. Жүкті біртіндеп арттыра
отырып, әр жүкті ілген сайын серіппенің x – абсолютті ұзаруы
(ұзару) бірдей шамаға өзгеретінін көруге болады. Дененің де-
формациялануы неғұрлым үлкен болса, соғұрлым серпімділік
күшінің шамасы да үлкен болады.
4.15­сурет. Серіппе 4.16­суретте F күштің x – ұзаруға тәуелділік графигі беріл-
ұзындығының серп
күшке тәуелділігі ген. Графиктен күштің абсолютті ұзаруға тура пропорционал
екенін көруге болады. Графиктегі А нүктесі пропорционалдық
шегін көрсетеді, яғни Гук заңы А нүктесіне дейін орындалады.
График градиенті арқылы серіппенің қатаңдық коэффициентін

72