Page 77 -

үшінші заңы бойынша кез келген әсер күшіне қарсы әсер күші
→
пайда болады. Олардың табиғаты бір. Салмақ – серпімділік A N
күшінің бір түрі болып табылады. Сондықтан, салмаққа қарсы
→
әсер күші де серпімділік күшінің бір түрі болуы керек. Бұл – B mg
тіректің реакция күші деп аталады. Тіректің реакция күші
→
денеге түсірілген және дене орналасқан тірекке перпендикуляр W
mg . НҰСҚА
жоғары бағытталған.
4.23­сурет

4.23­суретте А денесі В тіректің үстінде орналасқан. Денеге
F a = mg ауырлық күші әсер етеді. Дене тірек үстінде тұрған-

Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
→
mg
дықтан, оған W = салмақ түсіреді. Ал тірек тарапынан денеге N 2-ТАПСЫРМА
тіректің реакция күші әсер етеді. Серіппелер арқылы
Ньютонның үшінші заңына сәйкес қарсы әсер күштері әртүр- бекітілген шарлардан жа-

→
лі денеге түсіріледі, сондықтан W = = – N , олар теңгерілмейді. салған кубты қатты дененің
mg
Салмақтың ерекшелігі – ол тіректің қозғалысына, яғни жыл- кристалдық торының мо-
делі деп қарастырып,
→
→
дамдығының өзгеруіне байланысты әртүрлі мәнге ие болуы W = N теңдігіне сәйкес
мүмкін. келетін тұжырымды дәлел-
деп айтады.ЖОБАЛЫҚ
Серіппеге бекітілген тірек үстіне денені орналастырып, жүйе­ де. Жауабыңды сурет не-
→
ні бірқалыпты жоғары көтерейік немесе төмен түсірейік. a = 0, месе сызба арқылы да­

олай болса, дененің тірекке түсіретін салмағы W = йында.
→
Енді осы жүйені a үдеумен жоғары көтерейік. Денеге әре- ЗЕРТТЕ
кет ететін күштердің теңәрекетті күші Ньютонның екінші заңы Дененің салмағы тұрақты

бойынша анықталады: ma = mg N+ . Жермен байланысқан болады ма? Осы сұрақтың
санақ жүйесіндегі Оy координата осі жоғары бағытталған. Осы жауабын алу үшін динамо-
осьтегі қозғалыстың проекциялық теңдеуі: ma = mg + N . метрге ілінген денені тер-
y y y беліске келтір. Динамоме-
Мұндағы, a =a, g = – g, N =N және Ньютонның үшінші заңы трдің көрсеткішін бақыла.
y
y
y
→
бойынша N = –W = . mg Өзгеріс бар ма?
Сонда, Енді динамометрге ілінген
денені суы бар ыдысқа
W = m(g+a) (4.7) сал. Қандай өзгерісті бай-
→
теңдеуін аламыз, яғни a үдеумен жоғары көтерілгенде салмақ қадың? Қорытынды жаса.
артады, оны асқын салмақ деп атайды. Егер дене үдеуі еркін түсу
үдеуінен n есе артық болса, a = ng, онда W = m(g+ng) = mg(1+n),
яғни дене салмағы «қалыпты» салмақтан (1+n) есе артық бо-
лады. Ғарышкерлер 10 mg­ге дейінгі асқын салмақты көтереді.
Әдетте, асқын салмақты mg шамасымен емес, g шамасымен
өрнектейді де, ғарышкердің асқын салмағы 10g­ге тең болды
→
Ал a үдеумен төмен түскенде салмақ азаяды:
W = m(g – a). (4.8)
→
Ал егер жүгі бар тірек немесе аспа a = mg N= + төмен бағыт-
ma
талған үдеумен қозғалса, онда дене салмағы W = 0­ге тең,
дене салмақсыздық күйде болады. Салмақсыздықты қазіргі

77