Page 73 -

k анықтауға болады. F және x айнымалылары – векторлық
серп
шамалар, бірақ бұл тәуелділікте скаляр шаманы анықтаймыз. күш, F
Серіппе қатаңдығының өлшем бірлігі – Н/м. A
Гук заңы: деформация кезінде пайда болған серпімділік градиент = k
күші серіппенің ұзаруына тура пропорционал болады. Сер-
пімділік күші 0
орындалу шегі ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
F = – kx немесе 0 ұзару, х
серп
F = k|x| (4.5)
серп
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
формуласымен анықталады. 4.16­сурет. F күштің
серп
Гук заңындағы «–» таңбасы, серпімділік күшінің сыртқы x – ұзаруға тәуелділік
әсерге қарсы бағытталатынын көрсетеді. Басқа физикалық графигі
заңдар сияқты Гук заңының да қолданылу аймағы бар. Ол аз
серпімді деформацияда, яғни ұзару созылмаған серіппенің 2-ТАПСЫРМА
ұзындығынан әлдеқайда кіші болғанда қолданылады: x « l .
0
Болат тростар, кейде бетон да аз деформацияға ұшырағанда, 4.17­суретте А, В, С және D
төрт серіппе үшін күштің
серпімді денелер сияқты Гук заңына бағынады. Материалдың
ұзаруға тәуелділік графигі
серпімділік қасиеті оның сыртқы әрекетке төзуіне мүмкін- берілген. Анықта:
дік береді. Бұл қасиетті көпірлер, алып ғимараттар тұрғызуда 1. Қай серіппенің қатаң-
есепке алу керек. дығы үлкен?
2. Қай серіппе Гук заңына
Ал егер сыртқы күш шамасы артса, онда дене деформациясы
бағынбайды?
серпімділік шегінен В артып кетеді (4.18­сурет). Күш шамалы
3. Қай серіппенің сер-
болса да, дененің деформациялануы жалғаса береді. Аққыштық пімділігі (қатаңдығы)
шегі деп аталатын С нүктесінде сыртқы күш әсері тоқтағанымен, төмен?
дене ұзындығы бастапқы қалпына қайта келмейді. Дененің де-
формациялануы «үзілу нүктесіне» жеткенде, ол үзіледі немесе күш
қирайды. Бұл нүктені беріктік шегі деп атайды. C
D B
Күш, F Пластикалық деформация
Серпімді A
C
B
Үзілу нүктесі 0
A 0 ұзару
пластикалық деформация
ұшыраған дененің
ұзындығы 4.17­сурет

0 ұзару, х
Гук заңының

4.18­сурет
Физикада өзара әсерлесудің 4 түрі қарастырылады. Олар:
гравитациялық, электромагниттік, әлсіз ядролық және күшті
ядролық. Гравитациялық пен электромагниттік өзара әсерлесуді
қарастырайық. Электромагниттік өзара әсерлесу гравитациялық

73