Page 78 -

кезде мик рогравитация деп те атайды. Салмақсыздық күйінде
дене тірекке салмақ түсірмейді, сол сияқты тіректің реакция
күші де денеге әсер етпейді. Бұндай жағдай дене тек ауырлық
күшінің әсерінен ғана қозғалған кезде болады. Дене массасы
Асқын салмақ – үде- өзгермейді, сондықтан денеге үдеу беру үшін оған күшпен
мелі қозғалып келе
жатқан күрделі жүйе­ әсер ету керек. Дене массасы неғұрлым үлкен болса, соғұрлым
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
нің жеке бөліктерінің көбірек күш түсіріледі.
бір­біріне жасайтын
қысымы. Ғарыш станциясындағы ғарышкерлердің ауада «қалықтап» жүргенін
деректі фильмдерден талай көрген боларсың. Жер бетінен h биіктікте ер-
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
2
→ кін түсу үдеуінің мәні 0,77 м/с ­қа тең, яғни осы биіктіктегі Жер серігіне
a
гравитациялық күш әсер етеді. Ал «микрогравитациялық күй» дегенді қа-
лай түсінесің? Неліктен ол күйде денелер «қалқып» жүреді?
Орбита бойымен бірінші ғарыштық жылдамдықпен (≈ 7,9 км/с) ұшып
жүрген ғарыш станциясы инерция күші әсерінен Жерге құлап қалмайды.
0
Гравитация мен инерцияның өзара әрекеттесуі центрден тепкіш күш деп
→ аталады. Ғарыш станциясы орбитаға жанама бағытталған түзу бойымен
|a |=0 →
N қозғалады, бірақ Жердің гравитациялық күші оны шеңберлі траектория­
→
N мен қозғалуға мәжбүрлейді. Осы күш әсерінен ғарыш станциясы центрге
тартқыш үдеуге ие болады. Бұл үдеу жылдамдықтың модулін емес, оның
бағытын өзгертеді. Ғарыш станциясы да, ғарышкер де бірдей жылдам-
→
→ mg дықпен және үдеумен қозғалады. Сондықтан ғарыш станциясы салмақ
mg W>mg түсіретін ғарышкерге тірек бола алмайды. Тірек пен дене бірдей үдеумен
→
W Жерге қарай «құлайды» деп айтуға болады.
Ал нақты салмақсыздық күйінде гравитациялық күш нөлге тең болады.
P=mg P=m(g+a) Ол үшін ғаламшараралық және жұлдызаралық кеңістікке сапар шегу ке-
рек және ол сапарға миллион жарық жылына тең уақыт кетеді.
4.24­сурет. Тыныштық­
→
тағы дененің және a ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ
үдеумен қозғалған
дененің тірекке Парашютті ашқан соң десанттың жылдамдығы 1 секунта 55 м/с­тан
түсіретін салмағы 15 м/с­қа дейін азайды. Десанттың асқын салмағы қандай болады?

Шешуі:
1-қадам. Ең алдымен суретті салып алайық (4.25­сурет). Десантқа

→
y ауыр лық күші mg және парашют бауының T керілу күші әсер етеді.
→ 2-қадам. Ньютонның екінші заңы бойынша:

→ T ma = mg T+
a
→ немесе күштердің Oy осіндегі проекциясын анықтаймыз:
mg ma = T – mg, бұдан T = m(g+a) теңдеуін аламыз.
3-қадам. Ньютонның үшінші заңы бойынша:

W = T = mg a+ ( ).
4.25­сурет ∆υ
4-қадам. Парашют ашылған соң алатын үдеу: a = формуласымен
анықталады. Олай болса, дененің салмағы: � t
∆υ
W = m (g+ )
� t

78