Page 82 -

1-ТАПСЫРМА
Ортаның кедергі күшінің модулі F a = mg
дененің өлшеміне,
к
Жұмысшының ауыр шкаф- пішініне, дене қозғалған ортаның қасиеттеріне және дененің
ты иығымен итере отырып, ортаға қатысты салыстырмалы жылдамдығына тәуелді.
оны орнынан қозғалтқан
қозғалыс графигі берілген. Парашютпен секіруді автокөліктің қозғалысымен салысты-
Осы графикті сипатта және руға болады. Алғашқыда парашютшіге тек гравитациялық күш

кинетикалық үйкелістің әрекет етеді, сондықтан оның үдеуі mg N= + ­ға тең болады. Жылдам-
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
ma
статикалық үйкелістің мак- дық артқан сайын ауаның кедергі күші де артады, ол қозғалыс­
симал мәнінен неге үлкен
болмайтынын түсіндір. ты баяулатады. Ауаның кедергі күші мен гравитациялық күш
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
теңескенде, парашютшінің жылдамдығы максималды мәнге
жетеді. Максималды жылдамдық шамамен 50 м/с­қа тең бо-
Үйкеліс күші F, H 2 үйкеліс кинетикалық үйкеліс лады, бірақ ол парашютшінің салмағына және оның ептілігіне
статикалық
статикалық
максимал мәні
байланысты.
1
Парашютті ашқан соң жылдамдық шамасы азаяды, бұл
парашютшінің жерге қонуын жеңілдетеді (4.29 ­сурет).
0 4 8 12 16 20
уақыт Аз жылдамдықта, F = k ∙ υ формуласымен, үлкен жыл-
1
к
2
2
дамдықта F = k ∙ υ формуласымен анықталады. k және k –
2
1
к
4.28­сурет ортаның кедергі коэффициенттері, олар дененің пішініне, өл-
шеміне және ортаның қасиеттеріне тәуелді. Автокөлік 80 км/
ЗЕРТТЕ
сағ­қа дейінгі жылдамдықпен қозғалғанда бірінші формула
Кітаптың үстіне өшіргішті қолданылады (4.30­суретке қара).
қойып, ол бірқалыпты
сыр ғанағанға дейін кітап- ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ
тың көлбеулігін арттыр.
Өшіргіш сырғанаған ме- Бала мұз айдынында горизонталь жатқан массасы 100 гр мұз кесегін
зеттегі көлбеулік бұрышын қолындағы таяғымен ұрып, оған 10 м/с­қа тең жылдамдық берді. Мұз ке-
анықта және оның тангенсі сегі тоқтағанға дейін 50 м жолды сырғанап өтті.
кинетикалық үйкеліс коэф­ а) мұз кесегіне әрекет еткен үйкеліс күшін анықта;
фициентіне tanα=μ тең ә) мұз кесегі мен мұз айдынының арасындағы үйкеліс коэффициентін
к
екенін дәлелде. тап;
б) егер мұз кесегінің массасы 200 гр және оның да бастапқы жылдам-
дығы 10 м/с­қа тең болса, онда ол қандай қашықтықты жүріп өтіп тоқтай-
жылдамдық намыз. Мұз кесегі үйкеліс күші әсерінен тоқтайды, яғни ол кемімелі қозға-
ды?
Шешуі:
1­қадам: Үйкеліс күшін анықтау үшін Ньютонның екінші заңын қолда-

уақыт лады: ma =  ,
  F үйк
F
мұндағы ma = – кемімелі қозғалыс үдеуі.
4.29­сурет.
2
2
Парашютшінің 2­қадам: Үдеуді a = (υ – υ ) формуласымен анықтаймыз. υ = 0;
0
жылдамдығының 2s
υ = 10 м/с, сонда
уақытқа тәуелділік 0 2
графигі a � = −(10 cM / ) =−1 M / 2 .
c
⋅ 250 M
Үйкеліс күшін анықтаймыз:
 M 
F = 0,1 кг ∙ −1  = – 0,1Н.

үйк 2
 c 
82