Page 92 -

Гравитациялық өріс пен электростатикалық өрісті салыстыру
арқылы ұқсастықтарына көз жеткізуге болады. Электростати-
када өріс кернеулігі берілген нүктелік, сынақ оң зарядқа әсер
ететін күш ретінде анықталған: 
 F
E = � . (5.2)
q
жүргізген болсаң, қандай БАЛЫҚ НҰСҚА
5.6, а-сурет. Гравитациялық өріс кернеулігі жерге қарай бағытталса,
электростатикалық өріс кернеулігі (оң зарядталған) сынақ за-
рядтан бағытталған (5.5, б-сурет және 5.5, в-сурет). Жердің
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
гравитациялық өрісі мен өткізгіш шардың электростатикалық
өріс кернеуліктерінің ұқсастығы мен айырмашылығы 5.7-су-
ретте келтірілген графикте айқын көрсетілген.
Денелер ауырлық күші әсерінде болатын болса, сол аймақта
гравитациялық өріс бар болып табылады.
5.6, ә-сурет. Гравитациялық өріс сипаттамалары:
Гравитациялық • Жердің гравитациялық тарту өрісі Жер центріне қарай бағыт-
өріске мысал
талады;
• Жерден алыстаған сайын өріс кернеулігі әлсірейді;
ЗЕРТТЕ • гравитациялық өрісте кернеулік белгілі болса, ауырлық күшін
есептеуге болады;
Оқушы еркін түсу үдеуін • кез келген дене өзінің маңында гравитациялық өріс тудырады
анықтау үшін үш қабатта,
үш түрлі биіктікте тәжіри- және сол өрісте әсерлеседі;

бе жасаған. Массасы • гравитациялық өрістің күштік сипаты өріс кернеулігі, ол —

F

100 г денені әр 1 м сайын g = векторлық сипат алған, m>0 болғандықтан F кернеулікпен
тастаған кезде уақыттың әр m g =
түрлі мәндерін алған. бағыттас; m
• кез келген объектіні жер ешқашан кері итермейді;
а) оқушы тәжірибені жүр-
гізуде қандай қателіктер • сандық тұрғыда гравитациялық өріс кернеулігі сол өріске
жіберді? енгізілген нүктелік бірлік сынақ массасына әсер еткен күшке тең;
ЖО
ә) жасаған тәжірибенің • өлшемі бойынша ХБЖ (SI) гравитациялық өріс кернеулігі
тиімділігі неде? үдеудің өлшемімен дәл келеді және ол Н/кг=м/с -қа тең.
2
б) егер сол тәжірибені
дұрыс қадамдар жасар ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ
едің, жазып көрсет және Егер дене бір планетада 80 м биіктіктен 10 с уақытта келесі планета
орында. бетіне түскен болса, ол қай планета болған? Жерде осы уақытта сол дене
в) алынған мәндерді өң- қанша есе кіші не үлкен биіктіктен құлаған болар еді?
деп, қорытынды жаса. Шешуі:
1-қадам: Планетадағы құлаған дене биіктігін анықтау өрнегін қолда-
намыз.
gt⋅ 2 h ⋅ 2
h = ⇒ g = ;
2 t 2
2-қадам: Планетадағы еркін түсу үдеуін анықтаймыз.
h ⋅ 2 ⋅ 2 80 M M
g = = = 16,
π п 2 2 2 ;
t 100 c c
92