Page 112 -

2-ТАЛҚЫЛАУ. 3D филь- Автономиялық немесе вегетативті жүйке жүйесі
мін қарағанда, көлікте
жүргенде кейбір адамдар- Жүйке жүйесін атқаратын қызметтеріне байланысты со-
да жүрек айну сезімі бай- малық және вегетативті деген екі бөлімге бөлуге болады.
қалып, лоқсу басталады. Сомалық жүйе қаңқа бұлшық еттерінің жиырылуын басқарады.
Суық тер шығып, құсуы Вегетативті жүйе жүрек және біріңғай салалы бұлшық еттер
Оның бөлінуіне вегетативті БАЛЫҚ НҰСҚА
мүмкін. Бұның себебі неде
деп ойлайсың? мен бездердің жұмысын басқарады. Мысалы, қоршаған орта
температурасының әсерінен немесе көңіл күйге байланысты
эмоциялық жағдайлардағы терлеуді осы жүйе реттейді. Оған
СЕН БІЛЕСІҢ БЕ? мидан таралған 12 жұп, жұлыннан шыққан 31 жұп жүйке жа-
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
тады. Автономиялық жүйке жүйесі еріктен тыс іс-әрекеттерді
Ми МРП жасау үшін де-
ненің қажетті бөлімдеріне басқарып, ағзаның қалыпты қызмет атқаруын қамтамасыз
денеден сутек атомдарын етеді. Автономиялық жүйке жүйесі қозғалтқыш немесе мотор
жіберуге негізделген. нейрондарының екі тобынан және түйін тәрізді нейрон дене-
лерінен тұратын құрылым – ганглийлерден тұрады. Бұл жүйе
бір-біріне қарама-қарсы әрекет ететін, симпатикалық және
парасимпатикалық деген екі бөлімнен тұрады. Симпатика-
3-ТАЛҚЫЛАУ. Не се- лық бөлімнің әсерінен жүрек соғысы артып, көз қарашығы
бептен стресстік жағдай- ұлғайып, асқорыту жүйесінің жұмысы баяулайды. Оның нәти-
да симпатикалық жүйке жесінде ағзада стрестік жағдайда тіршілігін сақтап қалуға қа-
бөлімі асқорыту жүйесінің
жұмысын баяулатады деп жетті энергия мен қоректік зат және оттек жеткілікті болады.
ойлайсың? Парасимпатикалық бөлімі ағзаның физикалық қызметтерінің
тұрақтылығын сақтайды. Симпатикалық жүйе бүйрек үсті без-
інің милы затымен арнайы байланыста болады. Оның арқасын-
да мүшедегі нейронды қоздырмастан-ақ қанға адреналин мен
норадреналиннің бөлінуін ынталандыруға мүмкіндік береді.
КҮРДЕЛІ ТАПСЫРМА. Сондықтан симпатикалық-химиялық сигнал бүкіл ағзаға өте
Адам ағзасындағы бүй-
рек үсті безінің гормоны тез таралып вегетативті жүйе ағзадағы барлық мүшелердің
адреналинді білесің. Адам жұмысын бір сәтте бақылай алады.
кенеттен шошынған кезде Симпатикалық жүйке бөліміндегі нейрондар ганглийлерге
ЖО
немесе емтихан тапсырар- біріккендіктен біртұтастыққа ие. Симпатикалық жүйке жүйесі
да осы адреналин гормо- ағзадағы көптеген мүшелердің жұмысын ынталандырады. Ал
ны қанға көптеп бөлінеді. парасимпатикалық жүйе керісінше тежейді. Оның әсері сим-

жүйке жүйесінің симпати- патикалық жүйедегідей біртұтас емес, әр мүшеге жекеше түрде
калық бөлімі себеп болады. беріледі. Жүйке жүйесінің барлық бөлімдері өзара байланыста
Себебі стресстік жағдайда жұмыс жасауға бейімделген.
қаңқа бұлшық еттерінің
жиырылу жылдамдығын
арттыру арқылы ағза бел- ӨЗІҢДІ ТЕКСЕР
сенді қозғалыс жасап жа-
уап реакциясын жүзеге 1. Вегетативті жүйке жүйесінің басты ерекшелігі неде деп ойлайсың?
асыруға тырысады. Адре- 2. Симпатикалық және парасимпатикалық бөлімдері бір сәтте бір
налин гормоны тері, капил- мүшеге қатар әсер етуі мүмкін бе?
лярлар, жүрек, өкпе, бауыр, 3. Вегетативті жүйке жүйесінің симпатикалық және парасимпатикалық
ұйқы безі және асқорыту бөлімдерінің қызметінің ағза үшін маңызы неде?
жүйесіне әсерін сипатта.

112