Page 178 -

11.5 Жыныс генетикасы

Әйел және ер
адамдардың хромо-
сомаларының жиын- Жыныс хромосомалары
тықтары бір-бірінен
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
қалай ажыратыла- Ағза жасушаларындағы хромосомалар жиыны екі түрге
ды? бөлінеді. Біз оны адам хромосомаларының мысалында қарас-
тырайық. Адамның дене жасушаларында барлығы 46 хро-
мосома бар, олар 23 жұпты құрайды. Екі жыныста да пішіні
ТІРЕК СӨЗДЕР:
мен мөлшері бірдей 22 жұп хромосома аутосомалар деп
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
■ жыныс хромосомасы аталады. Ал әйел мен ер адамда әртүрлі болатын соңғы 1 жұп
жыныс хромосомасы болып табылады. Аналық ағзадағы
■ аутосомалар
жыныс хромосомаларының құрылысы ұқсас ХХ-тен тұрады.
■ гомогамета
Әйелдердерден түзілетін гаметалар (Х) бірдей болғандықтан
■ гетерогамета
олар гомогаметалы жынысты түзеді. Ер адамдардың жыныс
хромосомалары әртүрлі, Х пен Ү-тен тұрады. Әртүрлі хромо-
Ағза Хромосомалар сомалардан тұратындықтан оларды гетерогаметалы жынысты
топтары
аналық аталық
деп атайды. Олар пішіні, мөлшері және генетикалық ақпарат-
тары бойынша ерекшеленеді.
ХХ ХУ

Жынысты қай уақытта анықтауға болады?
ХУ ХХ
Мейоздық бөліну кезінде гаметалар түзіліп, хромосомалар
ХО ХХ гаплоидты жиынтыққа түседі. Сол кезде жыныс хромосомала-
ры ажырайды. Аналық гаметада тек Х жыныс хрмосомалары
ХО ХУ болса, аталық гаметаның тең жартысында Х хромосомасы,
екінші жартысында Ү хромосомасы болады. Ағзаның жынысы
ұрықтану кезінде аналық жасушамен сперматозоидтың қан-
▲ Жынысты анықтау
дай түрінің қосылуымен анықталады. Егер аналық жасушамен
аталықтың Х хромосомасы бар гаметасы қосылса – аналық
ТАЛҚЫЛАУ. Табиғаттағы дара, ал Ү хромосомасы бар гамета қосылса – аталық дара
барлық ағзалардың жы-
нысы генотиптік жолмен пайда болады. Зигота түзген кезде Х гамета мен Ү гаметалар-
анықтала ма? дың кездесу жиілігі 1:1 арақатынасындай болып келеді. Оны
генетикалық сызба құрастыру арқылы дәлелдеуге болады.
Моногибридті будандастыру сияқты аллельдің орнына Х пен
Ү хромосомаларын тұтастай қолданып есептеу жүргізіледі.

Әртүрлі ағзалардағы гаметалардың
ерекшеліктері

Барлық ағзалардың жынысы сүтқоректілер мен адамдардікі
сияқты аналықтары гомогаметалы бола бермейді. Құстар мен
кейбір бунақденелілердің аталықтары гомогаметалы болып
▲ Табақша ұлу келеді. Оны берілген тірек-сызбадан байқауға болады.

178