Page 181 -

P: XY X XX P: XX X XO P: n X 2n

G: Y XX G: XX O G: nn n

F: Жынысты көбеюдің бір түрі – партеногенез. Партеногенез ▲ Әртүрлі ағзалар
F:
F:
n
XX
XX
XO
XY
nn
типтік жолында аталық және аналық жыныстардың кездесу жиілігінің ҰСҚА
жынысының анықталу
(грек. сөзі. Parthenos – қыз, genesis – шығу) – ересек дараның
сызбасы
ұрықтанбаған жұмыртқа жасушасынан қалыптасуы. Араларда
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
ұрықтанбаған жұмыртқа жасушасынан аталық (трутень), ал
ұрықтанған жасушадан аналық және жұмысшы аралар қа-
лыптасады. Бітелер мен дафнияларда қолайлы жаз айларында
партеногенез жолымен аналық дамиды, ал күзде ауа райы
ЖОБАЛЫҚ Н
қолайсыз бола бастағанда аталық ағзалар қалыптасады.
2-ТАПСЫРМА. Ағзалардың жыныстарын алдын ала анықтаудың гено-

арақатынасы 1:1 болатыны теория жүзінде белгілі. Енді сол теорияның
шынайылығына көз жеткізу үшін шағын зерттеу жүргізейік. Екі тиын алып
біреуінің екі жағына аналық гаметаларды, ал екіншісіне аталық гаметаларды
белгіле. Екі бармағыңның үстіне салып тиынды бір уақытта жоғары лақтыр.
Жерге түскен тиынның беткі жағындағы гаметалардан түзілген генотип ту-
ралы деректерді дәптерге сызылған кестеге жинақта. Осылайша тиынды кем СЕН БІЛЕСІҢ БЕ?
дегенде елу рет қайталап лақтыр. Гаметалардың кездесу жиілігін анықта.
Аутосомада орналасқан
гендер жынысқа тәуелсіз
ӨЗІҢДІ ТЕКСЕР тұқым қуалайды. Себебі
аутосомалық хромосома-
1. 1. Жыныс хромосомаларынан неше типті гамета түзіледі? Генотип- ларда әрбір геннің өзінің
тер қандай қатынаста кездеседі? Жауабыңды түсіндір. локусы бар. Олар аналық
2. Бір түрге жататын ағзалардың кариотиптерінде қандай айыр- пен аталықтың хромосо-
машылықтар бар? маларында бірдей орында
3. Аутосомалар жыныс хромосомаларынан қалай ажыратылады? болады. Жыныс хромосо-
4. Ағзалардың жынысы қалай анықталатынын түсіндір. маларында орналасқан
5. Құмырсқалар мен араларда жыныс хромосомалары жоқ. Олай гендер тек жынысқа тәуелді
болса, олардың жынысын не анықтайды? тұқым қуалайды. Х хромо-
сомада бар көпшілік гендер
У хромосомада болмайды.
КҮРДЕЛІ ТАПСЫРМА. Жыныс хромосомаларымен тұқым қуалайтын Сондықтан гетерогаметалы
белгілерді анықтау үшін шартты белгілер ретінде жыныс хромосомалары ағзада Х хромосомада ор-
алынады. Ген қай хромосомада орналасса, сол хромосомамен бірге тұқым наласқан рецессивті белгі
қуалайды. Дальтонизм белгісі тек Х хромосомасымен бірге рецессивті күйде қалай болса да жарыққа
беріледі. Ү хромосомада ол белгі кездеспейді. Егер әйел адам дальтоник шығады. Кейбір адамдар-
болмаса, бірақ белгі хромосомада бар деп есептесек, ал ер адамда бұл белгі да кездесетін қанның ұй-
генде жоқ деп қарастырсақ ұрпақтарында белгінің жарыққа шығу мүмкіндігі ымауы (гемофилия), түрлі
қаншалықты болады?
– түстерді ажырата алмау
(дальтонизм) сияқты бел-
гілер ер адамдарда сон-
дықтан жиірек кездеседі.

181