Page 186 -

12.1 Алғашқы эволюциялық

көзқарастар

Алғашқыда ғалымдар
Жер бетіндегі Линнейдің жүйелік топтары
1 ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
ағзалардың
эволюциялық дамуын XVIIІ ғасырдың басында өсімдіктер мен жануарлардың сан
қалай түсіндіруге алуан түрлері белгілі бола бастаған уақытта оларды жүйелеудің
тырысты?
қажеттігі туындай бастады. Жүйелеуді жүргізудің алғашқы сәтті
қадамы Швед ғалымы Карл Линнейге бұйырды. Ол өсімдіктер
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
ТІРЕК СӨЗДЕР:
мен жануарларды белгілі бір жүйелік ретке келтіріп, тұңғыш
■ эволюция рет ғылымда жүйелеудің негізін қалады. Ол өзінің «Табиғат
жүйесі» еңбегінде өсімдіктер мен жануарларды жүйелеудің
■ қосарлы атау тізімі
санаттарын сипаттады.
■ жасанды жүйе
■ жаттыққан белгі ТҮРШЕ →ТҮР→ТУЫС→ОТРЯД→КЛАСС
■ жаттықпаған белгі Ең қарапайым жүйелеу тобын түр және түрше деп, ал ең
■ градация жоғарғы жүйелеу тобын класс деп белгіледі. Түрше – сыртқы

■ түрше белгілерімен ажыратылатын түрден кіші санат. Түрге қосар-
лы атау тізімін беріп, ғылымға енгізді. Қосарлы атау тізімінің
біріншісі сын есімді, екіншісі зат есімді білдіреді. Мысалы үлкен
жолжелкен мен орта жолжелкеннің екеуі де бір туысқа (жол-
желкендер) жатады. Линнейдің жүйесі заманында ең тиімді
жүйелеу болғанымен, оның көптеген кемшіліктері де болды.
Өсімдіктерді жіктеу барысында гүлдің құрылысы, яғни аталық
пен аналықтың санына және бір үйлі, екі үйлі деп, генеративті
мүшелерінің өсімдікте орналасуына мән берді. Жануарларды
қанайналым жүйесінің құрылысына қарап жіктеді. Нәтижесінде
бір түрге жататын ағзалар туыстық жағынан алыстап кетті де,
керісінше алыс туыстар бір түрге кіргізілді. Сондықтан Линней
жүйесі жасанды жүйе болып табылды.
▲ Карл Линней
(1707-1778) a1 a2 a3 b1 b2 c1 c4 c3 d1 e2 e1 f1 f2 f3 g1 g2 g3 g4 g5

A B C D E F G
К. Линней
токсондарының тірек
сызбасы: M класс; ά, β - x y z
отряд; X, Y, Z- туыстар;
ά β
A - G- түрлер, a - g -
5
түршелер ▲ M

ТАПСЫРМА. Ғаламторды пайдаланып Ламарктің ағзаларды жүйелеуде
Линнейдің жүйесін ары қарай жетілдіруге жасаған жұмыстарын зерделе және
қандай толықтырулар енгізгенін түсіндір. Берілген тірек сызбаны қолдан.

186