Page 203 -

13.2 Популяцияның өсуінің Қояндарды қорек

экспоненциалды және мөлшері жеткілікті,
жыртқыштары жоқ
сигмоидты қисықтары жаңа мекен ортасына
жіберсе не болар еді?
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
Популяциялар қалай өседі
ТІРЕК СӨЗДЕР:
• Қорек жеткілікті, жыртқыштар мен індет жоқ жаңа мекен ■ биотикалық потенциал
ортасына бірнеше дара жіберілді.
• Әуелі даралардың саны баяу артады. ■ ортаның
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
сыйымдылығы
• Бірақ әрбір келесі ұрпақта даралар саны екі есе артып
отырды. ■ экспоненциалды өсу
• Мысалы, көбеюі нәтижесінде 2 дара 4 болады. Кейін ■ сигматәрізді қисық
сызық
олардың саны 8, 16, 32, 64, 128, 256, 512 артады.
• Даралар санының геометриялық прогрессия бойынша
артуы экспоненциалды өсу деп аталады.
Лаг-фаза Лог-фаза Тұрақты фаза Өсудің
тежелу
1-ТАПСЫРМА. Microsoft Excel бағдарламасында қояндар популяциясы са- у
х фазасы
нының экспоненциалды өсуінің моделін тұрғыз. Алынған нәтижені түсіндір.
К
Популяция санының артуы және өсудің қисығы
Қолайлы жағдайда бактерия жасушасы мен оның ұрпағы
әрбір 20 минут сайын бөлініп, популяциядағы даралар саны
артады. Бактериялар популяциясының өсуінің графигі төрт Популяцияның саны Популяцияның саны
кезеңде жүреді. Лаг-фазада бактериялар жаңа мекен ортасы-
на бейімделеді, популяцияның өсу жылдамдығы баяу, ересек
даралар саны басым. Жаңа ортадағы қоректік заттарды қоры-
татын ферменттер түзеді. Лог-фазада бактериялар максималды
жылдамдықпен көбейеді. Даралардың саны экспоненциалды
0 у 0 х
артады. Биотикалық потенциал ортаның сыйымдылығы ше- Уақыт Уақыт
гінен аспайды. Уақыт өте келе популяцияның өсуі баяулайды. ▲ Экспоненциалды өсу
Қоректік ресурстар үшін бәсеке артады, екі еселену уақыты қисығы
созылып, жаңа жасушалар аз түзіледі, бірақ өлген жасушалар
саны да басым. Популяция тұрақты фазаға (плато) өтеді. Бұл
фазада популяцияның өсуі нөлге тең. Ресурстар үшін бәсекелесу ЕСІҢДЕ САҚТА!
өте жоғары. Улы заттар ортада көптеп жинақталады. Мысалы, Биотикалық потенци-
аэробты тыныс алуда спирт, сүт қышқылы жинақталады немесе ал – ағзалардың көбеюге
оттектің жетіспеуі ортаның рН-ын өзгертеді. Өсудің тежелу қабілеті. Қысқа уақыт ара-
фазасында жасушалардың өлу жылдамдығы жоғары. Ресурс- лығында жыныссыз көбе-
тар сарқылғаннан кейін жасушалар бөлінуін тоқтатады. йетін бактериялар, ашытқы
Мекен ортасындағы барлық шектеуші факторлар (биоти- саңырауқұлақтардың
калық, абиотикалық) биотикалық потенциалды шектейді. Ре- биотикалық потенциалы
сурстың жетіспеуі түрішілік бәсекелесуді шиеленістіреді және жоғары. Жыныстық көбе-
даралар санын азайтады. Ортаның сыйымдылығы (К) бір юі ұзақ уақытқа созылатын
жануарлардың (адам, кит)
түрге жататын даралардың тірі қалуын мүмкін ететін нақты биотикалық потенциалы
уақыттағы ресурстармен анықталады. төмен.

203