Page 205 -

13.3 Тірі ағзалардың өзара қарым-

қатынас типтері

Тоған экожүйесінің
биоценозын
Экожүйедегі популяциялар арасында жүретін
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
құрайтын түрлердің
тура және жанама қарым-қатынастар барлығы бір-
біріне әсер ете ме?
Экожүйедегі барлық түрлердің популяциялары белгілі ай- Жауабыңды түсіндір.
мақта тіршілік етеді. Әр түр экожүйеде нақты бір экологиялық
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
қуыста мекендейді. Экологиялық қуыс аумағында мекен орта-
сы мен қорегін табады және басқа түрлермен қарым-қатынасқа
түседі. Экожүйедегі сан алуан түраралық қатынастар биоти-
калық қарым-қатынастар деп аталады. Екі түр арасындағы
қарым-қатынас оң (+), теріс (-) және бейтарап (0) болуы мүм-
кін. Түрлер арасындағы негізгі биотикалық қатынас түрлері:
бәсекелесу (-/-), жыртқыш-құрбан (+/-) және симбиоз (+/+).
▲ Тоған экожүйесіндегі
1-ТАПСЫРМА. «Тоған экожүйесіндегі түрлер популяциясы» суретін зер- түрлер популяциясы
деле. Түрлер арасындағы оң, теріс және бейтарап қарым-қатынастарды
анықта.
ТІРЕК СӨЗДЕР:
Түраралық бәсекелесу ■ экологиялық қуыс

Бірдей экологиялық қуыста тіршілік ететін түрлер өз ара- ■ биотикалық қарым-
сында қорек, су, территория үшін бәсекеге түседі. Жыртқыш қатынас
жануарлар өздерінің территориясын несеп немесе терідегі ■ түраралық бәсекелесу
бездерден бөлінетін иісті заттар арқылы таңбалайды және ■ жыртқыштық
қорғайды. Бәсекелесу екі түрге де теріс ықпал (-/-) етеді. Екі ■ симбиоз
түрдің биотикалық потенциалы мен тірі қалу қабілеті жоғары
■ паразитизм
болған жағдайда түраралық бәсекелесу шиеленіседі. Жаңа ■ мутуализм
түрлер мекен орта жағдайына тез бейімделіп, жергілікті түрлер-
мен ресурстар үшін бәсекеге түседі. Кейбір жағдайларда жаңа ■ комменсализм
түрлермен бірге түрлі ауру қоздырғыштары мен зиянкестер
де экожүйеге еніп, басқа түрлер санының азаюына әсер етеді.

Жыртқыш-құрбан қарым-қатынасы

Бір түр жыртқыш, ал екінші түр оның қорегі болатын қа-
тынас түрі. Жыртқыштар үшін пайдалы (+) болса, құрбан үшін
зиянды (-) болып табылады. Өсімдікқоректі жануарлар да –
жыртқыш. Жыртқыш-құрбан қатынасының мысалдары: қыран
мен қоян, балық пен маржан полиптері, өрмекші мен шыбын
және жылан мен тышқан. Жыртқыш пен құрбан бір-бірінің
популяцияларының санын реттеп отырады. Антилопаларды
арыстанның шабуылдауы, қояндарды қорек ететін сілеусіндер,

205