Page 206 -

СЕН БІЛЕСІҢ БЕ? елікке шабуылдайтын қасқыр – осының мысалы. Жәндіктермен
қоректенетін шыбынжұт пен шықшылдық – жыртқыш өсімдік-
Аменсализм түрлер саны-
ның азаюына әсер ететін тер. Кейбір түрлерде жыртқыштардан қорғануға бейімделушілік
қатынас. Бірге өсіп тұрған белгілер қалыптасқан. Өсімдікқоректі жануарлардан механика-
өсімдіктің бір түрінің екін- лық қорғану үшін өсімдіктер тікен, сояу түзеді. Түрлі жағымсыз
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
ші түрге қысым көрсетуі. иісі бар химиялық заттар бөледі немесе мінез-құлықтық бе-
Шыршаның көлеңкесінде йімделу барысында кейбір түрлер сақтандырушы рең арқылы
өсіп тұрған жарық сүйгіш
өсімдіктер көлеңкеде өсе қорғанады.
алмайды.
Симбиоздық қарым-қатынастар
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
СЕН БІЛЕСІҢ БЕ? Симбиоз барысында екі түр бір-бірімен өте тығыз қарым-қа-
тынаста болады. Бұл ұзаққа созылатын қарым-қатынас бір түрге
Экожүйеде комменсализ-
мнің бірнеше түрі (арамта- ғана пайдалы болады, ал екінші түр түгелдей соған тәуелді бо-
мақтық, дастархандастық, лады. Симбиоздың паразитизм, комменсализм және мутуализм
пәтерлестік) кездеседі. Жа- деген түрлері бар. Паразитизмдік қатынаста паразит қожайын
бысқақ балық киттер мен ағзасындағы дайын ораникалық заттармен қоректенеді (+), ал
акулалардың бауырының қожайын түр үшін бұл зиян (-). Кенелер, бүргелер, қандала –
астында жүзіп жүреді және
олардың тамақтарының жануарлардың қанын соратын эктопаразиттер. Тайтұяқ саңы-
қалдықтарымен қоректе- рауқұлағы өсімдіктердің органикалық заттарын жіпшелерімен
неді. Екі түр бір қоректің сіңіреді. Комменсализм – ұзақ уақытқа созылған биотикалық
түрлі бөліктерімен қорек- қатынас түрі. Бір түрге пайдалы (+), ал екінші түрге бұл қаты-
тенуін дастархандастық настан ешқандай әсер (0) болмайды. Киттің терісіне бекіген
дейді. Гиеналар арыстан-
дардан қалған қалдық та- ұлулар мұхитта бірнеше мыңдаған километрге орын ауысты-
мақты азық етеді. Кекіре рып, суды фильтрлеп қоректенеді. Өсімдіктердің тұқымдары
балығы уылдырықтарын жануарлардың жүніне жабысып, алыс жерлерге таралады. Теңіз
қосжақтаулы ұлулардың анемондары клоун-балыққа қорек және қорғаныш береді.
мантия қуысына салады.
Альпі тауында тіршілік ететін суркадо інін салқын кезде 110-
ға жуық қоңыз баспана етеді. Мутуализмдік қатынастар екі
түр үшін пайдалы (+/+) бірлесу болып табылады. Қалпақшалы
саңырауқұлақтар өсімдіктердің тамырымен селбеседі. Саңы-
рауқұлақтар жіпшелері арқылы өсімдікке су мен минералды
иондарды жеткізеді және кері бағытта органикалық заттарды
сіңіреді.

2-ТАПСЫРМА. Экожүйе, экологиялық қуыс, тура және жанама қарым-қа-
тынастар, бәсекелесу, жыртқыш – құрбан және симбиоз ұғымдарының
байланысын көрсететін концептуалды карта дайында.

206