Page 68 -

5.1 Қан құрамы мен қызметі

Адамның денсаулық
жағдайын анықтау Қан құрамы қандай
мақсатында жыл Қан – сұйық дәнекер ұлпасы. Оның жасушалары плазма
сайын скринингтен
СЕН БІЛЕСІҢ БЕ? ОБАЛЫҚ НҰСҚА
өткенде қанға деп аталатын жасушааралық сұйық ортада қалқып жүреді. Қан
талдау жүргізеді. плазма мен формалы элементтерден (эритроцит, лейкоцит,
Қан талдауынан тромбоцит) тұрады. Барлық қан жасушалары сүйектің кемігінде
қандай ақпарат білуге түзіледі. Қанның формалы элементтерін бөлу үшін 24 сағатқа
болады?
+4°С температурада сақтайды немесе центрифугалайды (25
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
минут бойына 1500 айналым/минут). Нәтижесінде қанның жа-
ТІРЕК СӨЗДЕР: сушалары тұнады, ал тұнбаның бетіне ашық сары түсті плазма
жиналады. Қан дене массасының 10%-ын құрайды (5 литр).
■ эритроциттер
Қанның мөлшері ер адамда – 5,4 л, ал әйел адамда 4,5 л шама-
■ лейкоциттер сында болады. Көкбауыр 500 мл-дей қанды қорда сақтайды.
■ тромбоциттер
Қан жасушалары
■ плазма
Эритроциттер – тегершік пішінді, қызыл түсті қан жа-
■ гемоглобин
сушалары (диаметрі 7-8 мкм). Ересек эритроциттің ядросы
жойылып кетеді. Cондықтан гемоглобин молекулалаларына
көбірек орын болады. Гемоглобин құрамында темір атомдары
мен глобин нәруызы болады. Гемоглобин молекуласы оттек
пен көмірқышқыл газымен байланысады. Темір атомдары
ТАЛҚЫЛАУ. Егер қанды эритроцитке қызыл түс береді. Лейкоциттер – ядросы бар,
аузы жабық ыдысқа құйып амеба тәрізді қозғалып қантамырлардан, жасуша аралығына
қатты шайқап, араластыр- шыға алатын, фагоцитозға қабілеті бар қанның ақ жасушала-
са, қою күрең түсі алқы- ры (диаметрі 7-20 мкм). Қанда лейкоциттердің бес түрі бола-
зыл түске өзгереді. Бұл ды. Олар қан мен жасушааралық сұйықтықтағы ағзаға енген,
құбылыс қанның қай жа-
сушаларына байланысты? жұқпа тудыратын микроағзаларды жояды және ағзаны өлген
Қанның түсі неге өзгерді? жасушалардан тазартады. Ағза жұқпа жұқтырғанда қанда лей-
коциттердің саны уақытша артады.
Тромбоциттер – сүйектің жілік майы жасушаларының цито-
Ж болмайды. Қанның ұю үдерісінде қанұйық түзеді.
плазмалық фрагменттері. Диаметрлері 2-3 мкм және ядролары

Плазма

Егер плазманы таза суға Плазмада шамамен 90% су, органикалық заттар және бей-
алмастырса, су молекула- органикалық тұздар иондар түрінде болады. Иондар қанның
лары эритроциттердің іші- буферлік ортасын түзеді (рН 7,4) және осмос қысымын реттейді.
не өтіп, жасуша ісініп, жа- Қанның плазмасындағы жасуша тіршілігіне қажетті заттар ұлпа
рылады. Қалыпты жағдай- сұйықтығына өтеді, ал зат алмасудың өнімдері кері бағытта
да плазмадағы иондар мен өтеді. Плазмадағы нәруыздар қызметі:
нәруыздар концентрация- • альбуминдер май қышқылдары, гормондар, дәрумен-
сы эритроцит цитоплазма-
сымен шамалас болады. дерді тасымалдайды;

68