Page 74 -

7.1 Тірі ағзалардың тыныс алуының ерекшеліктері

Өсімдіктер мен жануарлардың тыныс алу Жануарлар мен өсімдіктердің
механизмі газ алмасу механизмдері ара-
textbooks nis edu kz
сында айырмашылықтар
Барлық тірі ағзалардың тіршілік әрекетіне энергия қажет. бар ма? Жануарлардың түр-
Оны өсімдіктер мен жануарлар тыныс алу үдерісі барысын- лі топтарының газ алмасуы
да алады. Осы үдерістің нәтижесінде органикалық заттар ерекшеленеді ме?
біртіндеп, бірнеше кезең ішінде ыдырайды. Әр кезеңде өсу,
көбею және басқа да үдерістерге пайдаланылатын энергия-
ның аз мөлшері бөлінеді. Түрлі ағзаларда тыныс алу әртүрлі
жолмен жүзеге асады.
Суда тіршілік ететін ұсақ өсімдіктер мен жануарлар диф-
фузия арқылы оттекті сіңіреді де, көмірқышқыл газын бөліп
шығарады. Жасуша цитоплазмасында оттектің концентрация- Тірек сөздер
сы төмендейді, сондықтан ол жасушаға қоршаған судан түседі,
ондағы оттектің концентрациясы жоғары болады. Зат алмасу Тыныс алу мүшелері, демтесік,
үдерісі нәтижесінде пайда болатын көмірқышқыл газы, керісін- демтүтік, трахеола, желбезектер,
желбезек доғасы, желбезек
ше, қоршаған ортаға концентрациясы төмендеп шығарылады. жапырақшалары, желбезек
Көптеген өсімдіктерде газ алмасудың негізгі мүше- күлтелері, өкпе, ауа жолдары,
сі – жапырақ, дәлірек айтқанда лептесік сияқты жапырақ альвеола.
құрылымдары болып табылады. Дегенмен, газ алмасу өсімдік-
тердің басқа құрылымдары арқылы, мысалы, сабақтарының
жасымықшалары, тамыр түкшелері арқылы да жүзеге асыры- Құрсақ Трахеола
дем-
лады. Өсімдіктің әрбір жасушасы қоршаған ауамен диффузия тесіктері
арқылы көмірқышқыл газымен және оттекпен алмасады.
Жануарларды қарастыра отырып, жануарлардың түрлі Демтүтік
топтарында ағза құрылымының күрделенуімен арнайы ты-
ныс алу мүшелері: желбезектер (көптеген су омыртқасыз-
Негізгі
дарында, балықтарда, қосмекенділердің дернәсілдерінде); бүйір Кеуде
демтүтіктер (бунақденелілерде); өкпе (жерүсті ұлуларында, трахеола дем-
тесіктері
қосмекенділерде, жорғалаушыларда, құстар мен сүтқорек- Бунақденелілердің тыныс алу жүйесі
тілерде) пайда болғанын атап өту керек.
Желбезек күлтелері
1-тапсырма Суретте бунақденелінің, балықтың және адамның тыныс
алу мүшелері ұсынылған. Бунақденелінің, балықтың және сүтқорек-
Желбезек
тілердің тыныс алу мүшелерінің салыстырмалы кестесін құр. Салыстыру
доғасы
параметрлерін таңда және сыныптастарыңмен талқыла.
Зерттеу Балықтың (өзен алабұғасы) желбезектері мен сүтқоректі (қой- Желбезек жапырақшалары

дың) өкпесінің анатомиялық құрылысын зертте. Желбезек
қақпақтары
2-тапсырма Эволюция барысында жануарлардың тыныс алу мүше-
лерінің алуан түрі пайда болды. Бұндай алуантүрлілік немен байланысты Желбезектер
екенін ойлан. Осы сұрақты талқылауға қатыс.
Балықтардың тыныс алу жүйесі

74