Page 76 -

7.2 Тыныс алу типтері

Тірі ағзалардағы тыныс алу үдерісінің маңызы
Неліктен Антарктида
Жануарлар ағзаларының қалыпты қызмет етуі ұдайы мұздықтарында да, Мариан
6textbooks nis edu kz
жұмсалып отыратын энергияның толықтырылуы жағда- шұңғымасының түбінде
де, жанартаулардың
йында ғана мүмкін. Ағза энергияны органикалық заттар- өзегінде де тіршілік бар?
дың – нәруыздар, майлар, көмірсулардың тотығуы есебінен Бұған тірі ағзалардың
алады. Сонымен қатар химиялық энергия бөлінеді. Ол ағза- қандай тіршілік ету
ның өсуі мен дамуы, тіршілік әрекетінің көзі ретінде қызмет ерекшеліктері көмектеседі?
етеді. Сонымен қатар көмірқышқыл газы, су мен азотты не-
гіздер (нәруыздардың тотығуы кезінде) түзіледі.
Жасушалық тыныс алу – бұл күрделі органикалық зат-
тардың қарапайым бейорганикалық қосылыстарға дейін
ыдырауы жүретін үдеріс. Ондағы босап шығатын энергия
қорға жиналады да, оны кейін жасуша пайдаланады. Осы
үдеріске арнайы жасуша органоидтары – митохондрия-
лар қатысады. Олар екі мембранамен қапталған: сыртқы Тірек сөздер
мембрана тегіс, ал ішкі мембрананың көптеген қыртыста-
ры – кристалары болады. Онда жасушаның әмбебап энер- Жасушалық тыныс алу, мито-
гетикалық заты – АТФ (аденозинтрифосфор қышқылы) хондриялар, криста, АТФ, ты-
ныс алудың аэробты/анаэроб-
синтезі жүреді. ты түрі, нитратты/сульфатты
тыныс алу, анаэробты глико-
Аэробтар мен анаэробтар лиз, пирожүзім/сүт қышқылы.

Тыныс алу үдерісі үшін тотықтандырғыш ретінде оттек қа-
жет. Ортада молекулалы бос оттек бар болса, тыныс алу аэ- Сыртқы мембрана
робты болады. Тыныс алудың аэробты типі тек оттек бар Ішкі мембрана
ортада тіршілік ететін және дамитын ағзаларға тән, олар оттекті ДНҚ
тотықтырғыш ретінде пайдаланады. Оларға барлық өсімдік-
тер, көпжасушалы жануарлар, сонымен қатар адам, саңырау-
құлақтар және бактериялардың кейбір түрлері жатады. Кристалар
Егер байланысқан оттек тотықтандырушы болса, тыныс
алу анаэробты болады. Анаэробты тыныс алудың негізгі
екі типі бар: Митохондрияның
Нитратты тыныс алу (тотықтырушы – нитратты оттек). құрылысы

–
С Н О + 4NO → 6СО + 6Н О +2N ↑ +E Бұл үдеріс денитрификация деп аталады.
6 12 6 3 2 2 2
Сульфатты тыныс алу (тотықтырушы – сульфатты оттек).
C H O + 3H SO →6CO + 6H O + 3H S↑ + E Бұл үдеріс десульфофикация деп аталады.
12 6 2 4 2 2 2
Тыныс алудың анаэробты типі тән ағзалар оттексіз ортада тіршілік етеді. Анаэробты-
ларға бактериялардың, ашытқы саңырауқұлақтарының, қарапайымдардың кейбір түрлері
және топырақта, тоған түбінде, суда немесе басқа ағзаларда тіршілік ететін құрттар жатады.

76