Page 78 -

7.3 Өсімдіктердің тыныс алуы және бөліп шығаруы

Өсімдіктердің тыныс алуының ерекшелігі
Бөлме өсімдіктері мен гүлдерін
Тыныс алу – атмосфера ауасынан оттектің ағзаға түсіп, жақсы көріп күтіп баптайтын
textbooks nis edu kz
оның органикалық заттардың биологиялық тотығуында пай- адамдар да жатын бөлмеде
даланылуын және ағзадан көмірқышқыл газының шыға- өсімдіктерді сирек орналас-
тырады. Өйткені таңертең
рылуын қамтамасыз ететін үдерістер тізбегі. Биологиялық өздерін жайсыз сезініп, ұйқыдан
тотығу нәтижесінде жасушалардан энергия бөлінеді, ол басы ауырып тұратындарын
ағзаның тіршілік әрекетін қамтамасыз етуге жұмасалады. бай қаған. Осы жағдайдың себе-
Жасушалардың қалыпты тіршілік әрекеті тек заттар алма- бін түсіндір.
суының соңғы өнімдерінің шығарылуы жағдайында ғана
мүмкін. Оларға көмірқышқыл газы жатады.
Барлық тірі ағзалар сияқты өсімдіктер де тыныс алады.
Ол үшін ауадағы оттекті сіңіреді де, көмірқышқыл газын
бөліп шығарады. Алайда, жануарларға қарағанда өсімдік-
терде фотосинтез үдерісі болады, қайта газ алмасу жүреді: Тірек сөздер
өсімдік ауадан көмірқышқыл газын сіңіреді де, оттекті бөліп
Тыныс алу, фотосинтез, газ ал-
шығарады. Сондықтан өсімдіктер тыныс алуда фотосинтез масу, бөліп шығару өнімдері,
үдерісі барысында түзілген оттекті пайдаланады. Алайда фо- жасымықшалар, экскреция.
тосинтездің белсенді үдерісі кезінде тыныс алуда сіңірілетін
оттектің әлдеқайда көп мөлшері бөлініп шығарылады.
Фотосинтез бен тыныс алу үдерістерінің нәтижесінде пай- Фотосинтез
да болған заттар өсімдіктердегі бөліп шығару өнімдері Күн
жарығы
деп аталады. Көмірсулар
Энергия
1-тапсырма Өсімдік өркендерін екі шыны ыдысқа салып, үстінен сына-
уығы бар құйғылармен (воронка) бастырып қояды. Бір ыдысты қараңғы
шкафқа салып (А), екіншісін (Ә) терезенің алдына қояды. Біраз уақыт Тыныс алу
өткеннен кейін Ә ыдысында газ көпіршіктері пайда болып, А ыдысында
ешқандай өзгерістер болмағаны байқалады. Ә сынауығына қандай газ
жиналды? Бұған дәлел болатын тәсілді сипаттап бер.

2-тапсырма Тыныс алу және фотосинтез үдерістерінің салыстырма-
лы сипаттамасын құрастыр. Мәліметтерді дәптерге сызылған кестеге
толтырып, қорытынды жаса.
А Ә
Белгісі Фотосинтез Тыныс алу
1. Қандай газ сіңіріледі?
2. Қандай газ бөлінеді?
3. Қандай жасушаларда жүреді?
4. Энергия қайда жұмсалады?
5. Органикалық заттар өзгере ме?
6. Тәуліктің қай уақытында үдеріс жүреді?

3-тапсырма Берілген өсімдіктердің тыныс алуының зерттеулерін талда. Қорытынды жаса.

78