Page 43 -

СУРЕТПЕН ЖҰМЫС
1. Торнадо дүниежүзінің
қай аймақтарында кез-
деседі? Неліктен?
2. Торнадоны аса қауіпті
дауылға айналдыратын
не? Құйынның қалып-
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
тасуына ерекше әсер
ететін факторларды
зертте.
3. Суреттегі картадан да-
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
уылдар жиі болатын ел-
дерді анықта. Неліктен
тропиктік циклондар
ашық мұхит үстінде қа-
лыптасатынын түсіндір.
4. Шаңды дауылдар мен
тропиктік циклондар-
дың ерекшеліктері қан-
▲ 1-сурет. Дауылдар түзілу аймағы
дай?

Жел әсерінен туатын қауіпті құбылыстар
Тайфун (ағылш. typhoon,
Жыл сайын мемлекеттерге үлкен зардап пен шығын әке- қыт. Тайфын – үлкен жел) –
летін қауіпті атмосфералық құбылыстың бірі – жел. Жергілікті Тынық мұхиттың Оңтүстік-
аймақтың географиялық орнына, жер бедерінің ерекшелігіне Шығыс Азияға жақын ай-
мағында пайда болатын,
байланысты желдің бірнеше түрі бар. Олардың жылдамдығына жылдамдығы 25 м/с-тан
және соғу мерзіміне байланысты тигізетін зардабы мен шығыны асатын сұрапыл дауыл
да әртүрлі болады. Бофорт шкаласы бойынша, жел жылдамдығы түрінде әрекет ететін тро-
1-ден 12-ге дейін өлшенеді. Бофорт шкаласы бойынша жел пиктік циклон.
12-ге жеткенде үлкен құрылыстарды қирата алады және теңіз- Ураган – Бофорт шкаласы
дегі толқындардың биіктігі 17 м-ден асады. Кейде күшті теңіз бойынша 12 және одан
дауылдарын өлшеу мақсатында шкала 17-ге дейін көтеріледі. көп, күшті, жылдамдығы
32 м/с-тан асатын жойқын
Дауыл – жердегі ең қуатты атмосфералық қауіп-қатердің бірі.
тропиктік циклон.
Дауыл соғатын аймағына байланысты құрлық ішінде (шаңды
дауылдар, торнадо) және мұхит үстінде (циклондар, тайфун, Қуаңшылық – температу-
раның күрт көтерілуі мен
ураган, вилли-вилли, багио) қалыптасады.
ылғалдылықтың азаюынан
Шаңды дауылдар көбінесе жер беті құрғақ болған жағдай- туындайтын метеорологи-
да күшті желдің әсерінен желмен бірге ауаға топырақ, құм си- ялық құбылыс. Ұзақтығы
яқты құрғақ материалдар көтеріледі. Шаңды дауылдар көбінесе түрлі табиғат зоналарына
көктем айларында, сонымен бірге күзі құрғақ, қысы қарсыз байланысты әртүрлі бола-
ды.
өткен жерлерде, құрлық ішінде және шөлді аймақтарда жиі
болады. Дауылдардың жылдамдығы 15 м/с-тан асады.
Дүниежүзіндегі сұрапыл дауылдың бірі – торнадо. Ол Сол-
түстік Америка, ішкі жазықта Аппалач және Сеңгір таулар
арасында қалыптасып, Техастан Небраскаға дейін «Торнадо
аллеясын» жасайды. Торнадо ауадағы температура мен қы-

43