Page 170 -

11.4 Адам денсаулығына уытты

металдардың әсері

Уытты металдар 1-ТАПСЫРМА
адам ағзасына қалай Бөлмеде абайсызда медициналық сынапты термометр сынып қалды делік.
Өте уытты металдарЫҚ НҰСҚА
түсуі мүмкін? 1. Медициналық сынапты термометрдің сынуы қауіпті ме? Неліктен?
Пікіріңді білдір.
2. Оның адам ағзасына қандай зияны бар?
ТІРЕК СӨЗ: 3. Сынапты термометр сынған жағдайда ол жерді тазарту үшін қан-
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
дай шаралар қолдану қажет?
■ уытты металл
Кейбір металдар ағзаға өте аз мөлшерде қажет. Олардың
ағзадағы мөлшері көбейсе ағза уланады. Уытты металдар және
олардың қосылыстары ауа, су, топырақ, тағам арқылы қоректік
тізбек бойынша ағзаға түседі де, мүшелерде, буында жинақ-
талып түрлі ауру туғызады. Әсер ету сипатына және улылық
ЕСТЕ САҚТА!
дәрежесіне қарай, яғни бұл заттардың тірі ағзаларға зиянды
Уытты металдарға уытты әсері бойынша улы металдар уытты және потенциалды уытты
әсері бар, аз мөлшерде де болып жіктеледі. «Зиянды зат» және «токсикант» түсінігі – эко-
тірі ағзаларға зиян келтіріп, токсикологиядағы негізгі ұғымдар. Зиянды зат – табиғи эко -
түрлі ауру белгілерін туғы-
затын, тығыздығы жоғары, жүйелерге тән емес, бөгде ингредиент. Экожүйеде тіршілік
кейбір ауыр металдар жа- ететін тірі ағзаларға теріс әсер етеді. Уыттар – тірі ағзаларға
ЖОБАЛ
тады. улы әсер ететін заттар немесе қосылыстар.
1-кесте. Уытты металдардың жіктелуі

Уытты металдар Әлсіз уытты металдар
Кадмий, мышьяк, Хром, молибден, Барий, ванадий,
қорғасын, сынап, кобальт, мыс, сурьма, вольфрам, марганец,
селен т.б. никель т.б. стронций т.б.
2-ТАПСЫРМА. Уытты металдар адам ағзасына қандай жолдармен түсуі
мүмкін?
Адам ағзасына уытты металдардың түсу жолдарына тізбек-сызба құрас-
тыр: 1) жерасты суы; 2) адам; 3) топырақ; 4) тағам ретінде қолданылатын
өсімдіктер; 5) ауызсу; 6) автокөліктен шығарылатын қалдық газдар.

Металдар жер қыртысында кеңінен таралған. Табиғи құбы-
лыстар, жаңбыр суы оларды ерітіп, қоршаған ортада кеңінен
таратады. Қазіргі кезде де уытты металдардың қоршаған ортаға
таралуы тек табиғи жағдайда емес, сонымен қатар антропо-
гендік жолмен де жүруде. Биосфераның ауыр металдармен
ластануының мүмкін көздеріне қара және түсті металлургия
кәсіпорындары (атмосфераны ластаушы аэрозоль шығарын-
дылары, жерүсті суларын ластаушы өнеркәсіптік ағындылар),
мәшинежасау (мыстайтын, никельдейтін, хромдайтын, кадмий-

170