Page 166 -

Адам ағзасында 11.2 Адам ағзасындағы макро-
химиялық
элементтер қандай және микроэлементтер
қызмет атқарады?

Адам ағзасында биогенді элементтердің оңтайлы балансы
ТІРЕК СӨЗДЕР:
– химиялық гомеостаз (биологиялық жүйелердің өзгерістерге
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
■ макроэлемент қарсы тұрып, өз құрылымы мен қасиеттерінің салыстырмалы
тұрақтылығын сақтауы) сақталады. Ағзаның жұмысын қамтама-
■ микроэлемент
сыз ететін, тіршілік үшін маңызды элементтер ағзадағы үлесіне
■ ультрамикроэлемент -2
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
қарай макроэлементтер (ағзадағы үлесі 10 %-ға дейін), микро -
-5
-3
элементтер (10 -тен 10 %-ға дейін) және ультрамикроэлемент-
СЕН БІЛЕСІҢ БЕ?
–5
тер (10 %-дан аз) деп жіктеледі. Бұл химиялық элементтер адам
Шаштың ерте ағаруы ағ- ағзасында әртүрлі мүшелер мен ұлпаларда түрліше таралған.
задағы мыстың тапшы- Иод қалқанша без гормонының құрамына кіреді. Алюминий,
лығымен түсіндіріледі. мышьяк пен ванадий шаш және тырнақ құрылымында жинақ-
Ал ерте қартаю ағзадағы
селен мөлшерінің азаюы- талады. Кадмий, молибден, сынап бүйректе болады. Гипофизде
на байланысты. Бірақ бұл бром, марганец және хром көп мөлшерде болады. Ересек адам
элементтердің артық мөл- ағзасында мырыш көбінесе бұлшық етте, бауырда және ұйқы
шерде түсуі ағзаны улан- безінде жинақталған қосылыс құрамында кездеседі.
дырады.
Макроэлементтердің басты қызметі: ұлпа, нәруыз, нуклеин
қышқылдары, майлар мен көмірсуларды құрап, тұрақты иондық
және қышқылдық-сілтілік құрамды сақтау. Микроэлементтер
ЕСТЕ САҚТА! ферменттер, гормондар, дәрумендер құрамына кіреді, зат ал-
масуға, ұлпалық тыныс алуға және улы заттарды зарарсыздан-
Ағзадағы барлық элемент-
тер шектеулі мүмкіндік дыруға қатысады. Олар қан түзуге, тотығу және тотықсыздану
мөлшерінде болуы қажет. үдерістеріне, тамырлар мен ұлпалардың өткізгіштігіне әсер етеді.
Олардың ағзада жетіспеу- Кейбір макро- және микроэлементтердің ағзадағы мөлшері
шілігі тәрізді, артық мөл- адам жасы ұлғайған сайын өзгеріп отырады. Мысалы, мырыш,
шерде болуы да зиян. Мы- кальций мөлшері адам жасы ұлғайғанда азайса, бүйректегі
салы, кальцийдің шамадан
тыс көп болуы ағза мүше- кадмий мөлшері арта түседі.
лерінде тастың түзілуіне, Макро- және микроэлементтер адам ағзасына тағам ар-
тәбеттің төмендеуіне т.б. қылы түседі.
ауытқуларға әкеледі.
1-ТАПСЫРМА
1. Кестеде берілген мәліметтермен таныс.
Ағзадағы
Элемент мөлшері, % Ағзадағы қызметі Ағзада жетіспеген жағдайда Азық-түлік түрлері
туындайтын өзгерістер
бойынша
Магний 0,027–0,05 Ферменттер құрамына кіреді. Бұлшық еттің тартылуы, Жасыл түсті өсімдік
Өсімдіктерде хлорофилл ұйқысыздық, жүйке тағамдары, бұршақтар,
құрамында болады. жүйесінің аурулары. жаңғақтар
Иод 0,000016 Зат алмасу үдерісіне қатысатын Қалқанша безінің Теңіз өсімдіктері,
гормондардың түзілуі үшін жұмысы нашарлайды. балдырлар
қажет. Метаболизмді қалыпты
ұстайды.

166