Page 100 -

Бүкіләлемдік тартылыс заңындағы гравитациялық масса
Г р ав итациялық
тұрақты: бір-бірінен мен Ньютонның екінші заңындағы инертті масса өзара про-
1 м қашықтықта ор- порционал, әртүрлі шамалар екені үлкен дәлдікпен тәжірибе
наласқан, әрқайсы- жүзінде дәлелденген. Инертті масса мен гравитациялық масса
сының массасы 1 кг айырмашылықтары, А. Эйнштейннің салыстырмалық теориясы
болатын екі дененің
тартылыс күшіне тең негізінде ескерілмей-ақ эквивалент делінген.
кернеулігінің модулі былай жазылады: СҚА
шама. ХБЖ де гравита- Еркін түсу үдеуін, бүкіләлемдік тартылыс заңынан гравита-
2
циялық тұрақты шама: циялық өрістің кернеулігінің g=GM/r формуласын шығарып
-11
G=6,673·10 H·м /кг = алайық. Жерге жақын ара қашықтықта орналасқан денеге
2
2
→
→
→
→
-11
3
2
6,673·10 м /(кг·с ) ауыр лық күші F =m ∙ g әсер етеді. Ауырлық күші F =m ∙ g үнемі
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
жерге қарай бағытталған. Екінші жағынан Жер центріне қарай
бағытталған бүкіләлемдік тартылыс күші (5.12) өрнегінде көр-
сетілген күшпен әсер етеді.
2Ұ
Денеге әсер ететін ауырлық күші Ньютонның бүкіләлемдік
тартылыс күшінің салдары болғандықтан, гравитациялық өріс
матикалық шырағымен БАЛЫҚ Н
g = G M
r
ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ
Радиусы 6400 км Жер бетіне жақын нүктедегі гравитациялық өрістің
бірлік массаға әсері, яғни g=9.8 Н/кг екені белгілі болса, жер массасы мен
тығыздығы қандай?
Шешуі:
СЕН БІЛЕСІҢ БЕ? Н м 2
-11
6
1-қадам. r = 6,4 ∙ 10 м; g=9,8 ; G=6,673·10 H· екені белгілі.
Ағылшын физигі, матема- кг кг 2
тик, астроном, философ, 2-қадам. (5.11) өрнегінен М үшін алатынымыз:
алхимик Исаак Ньютон Н м 2 м
-11
құлпытасында былай жа- 9,8 = 6,673 · 10 H · 2 ∙ (6,4·10 м) 2 ;
6
зылған екен: «Бұл жерде кг кг
ЖО
планеталар қозғалысын, екі жағын да массаға бөліп алатынымыз: M= 6 ∙ 10 кг
24
кометалар жолын және 3-қадам.
мұхиттың тасуын мате- Тығыздығын анықтау үшін 7-сыныптан білетін анықтаманы қолданып,
алғаш дәлелдеген ақыл-ой ρ = m ; көлем үшін мына өрнекті V = 4 π ∙ R қолданып, орындарына
3
иесі дворянин, сэр Исаак υ 3 кг
Ньютон жатыр». мәндерін қойып, есептеп алатынымыз: ρ = 5,5 ∙ 10 3
3
85 жылдық ғұмырында м
Англияда 6 король ауы- ЗЕРТТЕ
сып, екі революция болға- Гравитациялық өрісті зерттеу үшін капронды сақина пішінді кер-
нымен, оның жеке басы- гішке керіп, металл шарикті шетінен ақырын жіберіп көр. Орныққан
ның өміріне әсер етпеген. жүйеге массалары және көлемдері әртүрлі шарларды керілген кап-
Ньютон өз философиясын-
да Құдайдың ұлылығын ронның әр жерінен ақырын жібер. Не байқадың? «Гравитациялық
мойындаған ғалым. өріс қандай шамаларға тәуелді?» деген зерттеу сұра ғына жауапты өр-
некпен немесе графикпен көрсет. 5.13-суреттегі кескінмен өз зерттеу
нәтижеңді салыстыр.

100