Page 102 -

Денеге бастапқы 5.4 Ғарыштық жылдамдықтар
жылдамдықты
әртүрлі етіп берсе,
5.17-суреттегі
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 Заманауи техниканың жетілгені сондай, адамның денені
траекториялар сияқты үлкен жылдамдықпен лақтыру мүмкіндігі жылдан-жылға ар-
бірнешеуін алуға тып келеді. Қазіргі таңда ғаламшарға жерсеріктерді жіберіп,
болатынын қалай
rҰСҚА
түсіндірер едің? Жерге инженерлік есептеулер жасау барысында табысты нәтижелерге
қайтып оралмайтын- қол жеткізіліп отыр.
дай денені лақтыруға Денені лақтырғанда Жер нақты қисықтық бетке ие болады,
бола ма? →
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
өлшемі ескерілген, еркін түсу үдеуі тұрақты емес, яғни g ≠const;
r=R +h;
ТІРЕК СӨЗДЕР: ж
Толық бір айналым жасаған денеге әсер ететін күштерді
■ ғарыштық жылдамдық
көрсету үшін қандай теңдеуді қолданамыз? Бұл жағдайда Нью-
■ эллипс фокусы тонның екінші заңының модульдік жазбасын (5.18, а және
rЛЫҚ Н
5.18, б-сурет) қолданамыз:
mυ 2 GMm
8 = ;
1
2 r 2
Теңдіктердің екі жағын да r шамаға қысқартып, математи-
3
калық түрлендіру жасағаннан кейін, алатынымыз:
4
υ = GM (5.13)
5
7 6
r
Алдыңғы тақырыптардан білетініміз, біртекті гравитациялық
өрісте денеге әсер ететін ауырлық күші тарапынан дене Жер
5.17-сурет. Әртүрлі центріне қарай бағытталған үдеумен қозғалса:
ЖОБА
жылдамдықпен Жерді
айнала қозғалған g = GM болса (5.13) өрнегіне қойып, υ үшін g арқылы r=R +h
денелер траекториясы 2 ж
да беруге болатынын ескеріп жаза аламыз:
υ = gr � ; (5.14)
→ (5.13) және (5.14) өрнектерінде жылдамдық дене траекто-
υ
риясы шеңбер болатындай таңдалып алынады да, ғарыштық
→
F жылдамдықты кейде дөңгелектік жылдамдық деп те атайды,
әрі оны қандай биіктіктен лақтырғанға да байланысты, себебі:
r=R +h теңдігіндегі Жер өлшемінің орнына қарастырылған
ж
планета өлшемі алынады, сондай-ақ масса өлшеміне де пла-
нета массасы алынады.
Жылдамдыққа сараптама жасайық:
5.18, а-сурет. Жерді 1) Денеге бастапқы жылдамдығы бірінші ғарыштық жыл-
айнала қозғалған дене дамдықтан кем жылдамдық берілсе, яғни υ <υ дене Жерге
жылдамдығының 0 1
бағыты, күші қарай қозғалады;
2) Денеге бастапқы жылдамдығы бірінші ғарыштық жыл-
дамдыққа тең жылдамдық берілсе, яғни υ =υ дене Жерді ай-
0 1
нала дөңгелек орбита бойымен қозғалады (5.18-сурет);
102