Page 98 -

5.3 Ньютонның бүкіләлемдік

тартылыс заңы

Жерден кез келген
жылдамдықпен Барлық денелер гравитация өрісінде өзінің массасына тәуел-
лақтырылған дененің сіз бірдей үдеумен, яғни теңүдемелі қозғалады. Жер бетінен
қашықтық ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
қозғалысына Жердің
қозғалысының әсері көтерілген сайын гравитациялық өріс әлсірейді. Гравитациялық
бар ма? Неге? өрістің күш сызықтары жердің центріне қарай бағытталған
(5.12-сурет). Егер дене жер бетінен алыстайтын болса, өрістің
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
әлсірейтініне алдыңғы тақырыпта айтылғандай, графиктік кес-
ТІРЕК СӨЗДЕР:
кінінен көз жеткізуге болады (1-кестедегі графикке қара).
■ инертті масса Кеплер сипаттаған планеталар қозғалысы үшін Ньютон Күн
■ гравитациялық масса 1
тарапынан планеталарға әсер, яғни F  болатынын дәлел-
r 2
дейді. Осыдан кейін динамиканың негізгі есебі: егер денелер
массасы белгілі етіп алынып, белгілі қашықтыққа орналасқан
1 mm
болса, онда денеге F  , яғни F  1 2 күш әсер етеді. Соңғы
r 2 r 2
өрнектегі пропорционал белгісі математикалық теңдікке ай-
өрістің күш
сызықтары налу үшін қандай да бір тұрақтыға көбейту керек. Бұл тұрақты
кейіннен гравитациялық тұрақты деп атаған. Сандық мәнін
Н ∙ м 2
-11
G=6.67 ∙ 10 тәжірибе жүзінде сезімтал иірілмелі таразы
кг 2
5.12-сурет. көмегімен тәжірибе жүзінде анықтаған ағылшын ғалымы
Гравитациялық өрістің Г.Кавендиш тің есімі физика тарихында жиі аталады.
күш сызықтары
Күш векторлық шама екені белгілі. Олай болса, гравитация-
лық өріс кернеулігі де векторлық шама. Гравитациялық өріс
кернеулігі тұрақты емес, ара қашықтық артқан сайын қашықтық
квадратына байланысты кемиді.
g -GM M
g =− G . (5.11)
2
R' Мұндағы «минус» таңбасының пайда болу себебі: грави-
r
Гравитациялық өріс шамасы тация өріс кернеулік векторы мен дене центрінен есептелген

радиус векторы бір-біріне қарама-қарсы бағытталған.
r
R Сфера центрінен ара И.Ньютон ауырлық күші денелердің массасына пропор-
ционал екеніне сүйене отырып, өзара әрекеттескен денелер
арасындағы тартылыс күшін (5.2) өрнегі мен (5.1) өрнегі арқылы
5.13 – сурет. Жер арқылы байланыстан: екі дене массаларының көбейтіндісі-
шарының центрінен не тура, ара қашықтығының квадратына кері пропорционал
гравитациялық өрістің
қашықтыққа тәуелді болатындай күшпен тартылады деп тұжырымдады. Физикада
өзгеріс графигі

98