Page 99 -

бұл заңды И.Ньютонның Бүкіләлемдік тартылыс заңы деп қа-
былдаған.
Бүкіләлемдік тартылыс заңының математикалық жаз-
басы:
mm⋅ F 1 F 2
F = G ⋅ 1 2 . (5.12)
r 2 5.14-сурет
r
шамамен бағаланған. Келесі қадамда еркін түсу үдеуін есеп ҰСҚА → 2 12 → 21 → 1 2
Бүкіләлемдік тартылыс заңы денелер арасындағы (кем де-
генде екі дене) материялық нүкте деп есептелген жағдайда,
әрі денелер салыстырмалы тыныштықта болғанда ғана дәл
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
m
орындалады. Электростатика бөлімінде қарастырған заряд-
1
m
талған денелер арасындағы өзара әсер де, Кулондық күш те
F
F
нүктелік зарядтар үшін орындалған. Электр өрісіндегі өзара
әсер мен гравитациялық өрістегі өзара әсердің тағы бір ұқ-
→
r
састықтары осында. Алдыңғы тақырыпта айтқанымыздай,
R +АЛЫҚ Н
r
гравитациялық өріс жерге жақын ара қашықтықта біртекті, әрі
гравитациялық өріс кернеулігі еркін түсу үдеуі деп аталатын
шығаруларда қолдана алу үшін кестеде келтірілген еркін түсу 5.15-сурет
үдеуінің биіктікке тәуелділігін білу қажет. Графиктік кескінде
жер бетінен алыстаған биіктікте еркін түсу үдеуі, сондай-ақ Жер
центріне қарай тереңдікте қалай өзгеретініне мән беріледі. 1-кесте

Гравитациялық өріс F F 3p гр
кернеулігін анықтау g = m Гравитациялық
өріс кернеулігі
Жер бетіндегі еркін түсу g = GM Жер R
үдеуі R 2 r h
ЖОБ ( Rh− ) 2
Жер бетінен һ биіктіктегі g = GM g
еркін түсу үдеуі ( h) 2
Жер бетінен һ GM 0 r R L
тереңдіктегі еркін түсу g =
үдеуі

Электростатикалық өріс E = F F M; эл Электростатикалық
кернеулігін анықтау q өріс кернеулігі

Нүктелік заряд өріс E = kq Шар
R
кернеулігі R 2
E
Шар тәрізді дене үшін kq
егер r≥R E = r 2
L
Шар тәрізді дене үшін 0 R
егер r<R E = 0

99