Page 125 -

Деформацияланған серіппенің потенциалдық энергиясын
есептейтін формула:
kx 2
E = . (7.10)
п 2
Ал «Жер-дене» жүйесінде дененің потенциалдық энергиясы
Жер бетінде жатқан кезде нөлге тең. Жер бетін нөлдік деңгей
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
деп алынса, h биіктікте орналасқан дененің потенциалдық
энергиясы төмендегідей формуламен есептеледі:
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
E =mgh. (7.11)
п
(7.11) формулаға сәйкес, неғұрлым биігірек орналасқан
7.13-сурет.
дененің потенциалдық энергиясы соғұрлым үлкен болады.
Потенциалдық энергия дененің массасы мен еркін түсу үдеуіне ЗЕРТТЕ
де пропорционал.
Дененің массасы мен жылдамдығының квадратының кө- Нөлдік деңгейден жоға-
ры орналасқан дененің
бейтіндісінің жартысына тең шама кинетикалық энергия деп жұмыс жасай алуына
аталатыныны белгілі: қандай факторлар әсер
mυ 2 етеді?
E = . (7.12) 1. Қалыңдығы 2 см құм са-
к 2 лынған ыдысты үстел беті-
Кинетикалық энергия – қозғалыстағы дененiң энергиясы. не орналастыр.
7.12-суретте көрсетілген тәжірибеде көлбеу жазықтықтың биік- 2. Құм салынған ыдыс тың
бір шетіне ұзын сызғышты
тігі неғұрлым үлкен болса, шардың қозғалыс жылдамдығы вертикаль орналастыр.
да үлкен болады. Сондықтан шар тыныш тұрған білеушеге 3. Қандай да бір биіктікте
соқтығысқанда, оны орнынан көбірек жылжытып, көбірек кішкентай шарды ұстап
жұмыс жасайды. Кинетикалық энергия дененің жылдамдығына тұрып, содан соң қолдан
тәуелді. босатып жібер.
4. Шұңқырдың пішінін өз-
Егер көлбеу жазықтықтың биіктігін өзгертпей, шардың мас- гертпей, шарды құмнан
сасын арттыратын болсақ, онда шар білеушеге соқтығысқанда, абайлап шығарып ал.
оның орнын алдыңғыға қарағанда алысырақ жылжытады, яғни 5. Шардың массасын өлше.
алдыңғыдағыдан да көбірек жұмыс жасайды. Олай болса, ки- 6. Құмда пайда болған
нетикалық энергия дененің массасына да тәуелді. шұңқырдың тереңдігін
өлше.
Күш қандай да бір дене тарапынан әрекет етеді, сондықтан, 7. Кесте сызып, өлшеулер-
күштің жұмысы дегеннің орнына дененің жұмысы деп те ай- де алынған мәндерді кес-
тылады. Мысалы, серіппедегі серпімділік күш жұмыс атқарған- теге жаз.
да, деформацияланған серіппе жұмыс атқарды делінеді. Сол 8. Төмендегі сұрақтарға
сияқты, электр станцияларында тоғаннан құлаған су жұмыс жауап бер: Нөлдік дең-
гейден жоғары орна-
атқарып, турбина қалақшаларын айналдырды деп айтылады.
ласқан дененің энергиясы
неге тәуелді? Дене төмен
ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ қарай құлағанда ауырлық
күшінің атқаратын жұмыс
Оқушы тәжірибеде алған мәндері бойынша 7.14-суреттегідей график
сызды. Оқушы пайдаланған серіппенің қатаңдығы қандай? Серпімділік пен дененің потенциал-
дық энергиясы арасында
күші неге тең? Бастапқыда деформацияланбаған серіппені 28 см-ге дейін
қандай байланыс бар?
9. Қорытынды жаса.

125