Page 147 -

мұндағы N – тербеліс саны. Толық бір тербеліске
Ал бірлік уақыт ішіндегі тербелістер санын тербеліс жиілігі кеткен уақытты тербеліс
деп аталып, f деп белгіленеді. ХБЖ (SI) өлшем бірлігі неміс – периоды деп атап, Т әр-
жабысып қалған ғалымы Генрих Герцтің құрметіне герц деп пімен белгілейді, ХБЖ
–1
аталған: 1 Гц =1 с . (SI) өлшем бірлігі – 1 c.
N
f = (8.2)
t
Тербеліс жиілігі мен периоды бір-біріне кері шамалар.
1
T =
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
f (8.3)
ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ

Колибри – әлемде кездесетін ең кішкентай құс (8.2-сурет). Колибри қа- 8.2-сурет.
натының түрлі-түсті құлпыруынан оны асыл тастарға теңейді. Сонымен
қатар, колибри артқа ұша алатын әлемдегі жалғыз құс. Қазіргі таңда Тербелмелі қозға-
колиб ри тұқымдасына жататын 300-ден асатын түрлері кездеседі. лыстағы дененің те-
Орта есеппен алғанда колибри қанатын секундына 80 рет қағатын пе-теңдік қалыптан
болса, қағу жиілігі мен тербеліс периоды неге тең? Колибри 1,5 с уақытта максимал ауытқуын
қанатын қанша рет қағады? амплитуда деп атап,
Шешуі: А әрпімен белгілейміз.
1-қадам. 1 секунд уақыт аралығында 80 рет қағатыны белгілі, онда тер-
беліс жиілігін (алдымен тербеліс периодын да анықтауға болады) анықтау
үшін:
1
N 80 ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
f = = =80 =80 Гц. α α
t 1 с с
2-қадам. Тербеліс периодын анықтау үшін T = 1 немесе T = t форму-
ласын қолдануға болады. f N → →
υ
υ
1 1 1 2
T = = = 0,0125 c.
f 80 Гц 8.3-сурет. Фазалары
3-қадам. 1,5 с уақытта қанша рет қанат қағатындығын анықтау үшін қарама-қарсы
N тербелістер
f = формуласынан N=f ∙ t алып, мәндерін орнына қоятын болсақ,
t
N=80 Гц ∙ 1,5 с =120.
Жауабы: 80 Гц; 0,0125 с; 120 рет.
Әткеншек пен бесікті қарастырайық, қай дененің тепе-теңдік
қалыптан ауытқуы үлкен болуы мүмкін?
Жүйенің тепе-теңдігі дегеніміз – қарастырып отырған санақ
жүйесінде барлық нүктелері тыныштықта болатын жүйенің
күйі. Тепе-теңдік орнықты, орнықсыз болуы мүмкін.
Денелердің тербелісін қарастырғанда тербеліс периоды
және жиілігімен қатар оның қозғалыс бойынша ығысуына
назар аударамыз.
Ығысу – дәл сол уақыттағы дененің тепе-теңдік күйден
ауытқуы. Ығысуды x әрпімен белгілейміз (біздің жағдайда
ығысу орын ауыстыруға қатысты болғандықтан, метрмен (м)
өлшейміз).

147