Page 148 -

1-ТАПСЫРМА Екі бірдей тербелмелі жүйелерді қарастырайық. Бірдей
уақыт аралығында оң жақтағы тербелмелі жүйе солға қарай
1. Табиғатта және техника-
да кездесетін тербелістерге қозғалады, ал сол жақтағы оңға қарай қозғалады (8.3-сурет). Екі
үш мысал келтір. дене бірдей жиілікпен және бірдей амплитудамен тербеледі.
2. Өткен тақырыптарда қа- Бірақ бұл екі тербеліс бір-бірінен өзгеше, себебі кез кел-
растырылған қозғалыстың ген уақыт мезетінде олардың жылдамдықтары қарама-қарсы
беліске келеді (үйкеліс БАЛЫҚ НҰСҚА
басқа түрлерінен тербел- бағытта, бұл жағдайда жүйелер қарама-қарсы фазаларда тер-
мелі қозғалыстардың ерек- беледі деп қарастырылады.
шелігі қандай?
Тербеліс фазасын түсіндіруде шеңбер бойымен қозғалыс
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
сипатымен қарастыру жеңіл болады. Шеңбер бойымен толық
2-ТАПСЫРМА
бір айналым 2π радианды құрайды (360 ).
О
1. Тербелмелі жүйенің то- Тербеліс фазасы берілген амплитудада дәл сол уақыттағы
лық бір тербеліс уақыты тербелістегі дененің күйін анықтайды.
секундомердің көрсетуі Тербеліс фазасы – берілген уақыт аралығында тербелістегі
бойынша 3,7 с-тан бастап
5,2 с аралығында болды. нүктенің тепе-теңдік қалыптан ауытқуын анықтайтын физика-
а) қозғалыстың периодын лық шама, φ – деп белгіленеді, өлшем бірлігі – 1 рад.
анықта; «Айналмалы қозғалыс кинематикасы» тарауынан нүктенің
ә) қозғалыс жиілігі неге шеңбер бойымен қозғалуын қарастырғанда, φ – шамасы бұрылу
тең?
бұрышы екендігін білесің. Ал дененің бұрылу бұрышының осы
2. Тербелмелі жүйе 30 с бұрылуға кеткен уақытқа қатынасын бұрыштық жылдамдық
бойы қозғалды. Осы ара-
лықта дене 5 толық тер- деп қарастырған едік. Ал тербелмелі қозғалыста осы шаманың
беліс жасады. мағынасын әрі қарай ашу үшін алдымен цикл ұғымын енгізейік.
а) қозғалыс жиілігі неге Жалпы алғанда, цикл қандай да бір жағдайдың қайталануы.
тең? Тербелмелі қозғалысты сипаттайтын тағы бір шама – цикл-
ә) қозғалыстың периодын дік жиілік. Циклдік жиілік тербелмелі жүйенің 2π секундтағы
анықта.
(6,28 с) толық тербеліс санына тең болады.
2 π
3-ТАПСЫРМА ω = 2 π =f (8.4)
T
Серіппеге ілінген денені Циклдік жиіліктің өлшем бірлігі: 1 рад .
ЖО
тепе-теңдік қалпынан с
10 см-ге дейін созып қай- Екі тербеліс фазаларының айырымын фазалық ығысу дейміз.
та жібергенде дене тер- Ал уақыттың бастапқы мезетіндегі тербеліс фазасын тербелістің

0
ескерілмеген). бастапқы фазасы дейміз де, φ – деп белгілейміз.
а) толық бір тербеліс жа-
салған жолды анықта; СЕН БІЛЕСІҢ БЕ?
ә) толық үш тербеліс кезін- Кейбір автокөлік толық жұмыс жасағанда, олардың қозғалтқыштары-
де жүрген жолды анықта. ның поршеньдері минутына 5000 рет тербеле алады. Автокөлік қозғалт-
қыштарындағы поршеньдер жоғары-төмен қозғалып тұрады.
Егер адам минутына колибри құсының қанат қағу жылдамдығындай
О
қолын сермейтін болса, ол жуықтап алғанда 400 С дейін қызған болар
еді.
ЗЕРТТЕ

Екі тербелмелі жүйені қарастыр. Алдымен ұзындықтары бірдей жіпке
байланған ауыр дененің тербелісін қарастыр. Ол үшін ұсынылған құрал-

148