Page 151 -

периодын анықтау үшін, графикке назар аудара отырып, толық x
бір тербеліс жасауға кеткен уақыт 1 с екендігін анықтаймыз, A
яғни тербеліс периоды 1 с.
0
t
ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ T

8.7-суретте берілген графиктер бойынша екі тербелмелі жүйенің
арасында айырмашылықтар бар ма? Олардың тербеліс амплитудасын, 8.6-сурет. График
перио дын және тербеліс жиілігін анықта. Циклдік жиіліктерін тап. арқылы тербеліс
Шешуі: периоды мен
1-қадам. 8.7-суретте берілген екі график арасындағы айырмашылықты амплитудасын
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
анықтап алайық. Біріншіден, олардың тербеліс амплитудасы, тербеліс пе- анықтау
риоды әртүрлі, екіншіден, а) жағдайында тербеліс амплитудадан баста- 10СҚА
латын болса, ә) жағдайы үшін тербеліс нөлдік деңгей, яғни тепе-теңдік
күйден басталып тұр.
ЖОБАЛЫҚ НҰ
2-қадам. 1-жүйе (8.7, а-сурет) амплитудасы: A=20 м. x, м
3-қадам. 2-жүйе (8.7, ә-сурет) амплитудасы: A=10 cм=0,1 м. 20
4-қадам. Екі жағдай үшін тербеліс периодын графикке назар аудара
отырып, анықтаймыз. Толық бір тербеліске кеткен уақыт немесе толық 0
бір цикл деп алатын болсақ, 1-жүйе үшін тербеліс периоды: T=40 с; -10 20 40 60 t,c
2-жүйе үшін тербеліс периоды: T=20 мс=0,02 c. -20
5-қадам. Тербеліс жиілігін табу үшін период пен жиілік кері шама
болғандықтан, (8.3) формуланы қолданып, табамыз:
1 1
а) жағдайы үшін: f= = =0,025 Гц;
T 40 с 8.7, а-сурет
1 1
ә) жағдайы үшін: f= = =50 Гц.
T 0,02 с
6-қадам. Циклдік жиілікті анықтау үшін (8.4) формуланы қолданамыз: x, см
2π 2•3,14 рад
1-жүйенің циклдік жиілігі: ω= = =0,05 π 10
T 40 c с 0
2-жүйенің циклдік жиілігі: -10 10 20 30 t,мc
2π 2•3,14 рад
ω= = =100 π
T 0,02 c с
Жауабы: Екі тербелмелі жүйенің арасындағы айырмашылық: амплиту- 8.7, ә-сурет
далары мен тербеліс периодында, тербеліс жиілігінде, уақыттың бастап қы
кезіндегі дененің орындарында тербелмелі жүйенің амплитудалары: 20 м,
0,1 м; тербеліс периодтары: 40 с, 0,02 с; тербеліс жиіліктері: 0,025 Гц, 50 Гц;
ал циклдік жиіліктері 0,05π рад/с және 100π рад/с.

Қарапайым гармоникалық тербелістерге көптеген мысалдар тепе-теңдік
келтіруге болады. Жоғарыда қарастырған мысалдар, домбы- жағдайы υ
ра шегінің тербелуі, теректердің тербелісі т.с.с. гармоника- x
лық тербелістерге мысал бола алады. Алдағы тақырыптарда 8.8-сурет. Дененің
ығысуы
және жоғары сыныптарда гармоникалық тербелістерге мысал
бола алатын жағдайларды әлі де көптеп қарастырасың (дыбыс
әсерінен ауа бөлшектерінің тербелісі, сым арқылы айнымалы
ток ағып өткендегі бөлшектердің тербелісі, молекулаларды
құрайтын атомдардың тербелісі т.с.с).
151