Page 152 -

1-ТАПСЫРМА Гармоникалық тербелістердің пайда болу шарттарына назар
аударайық. Қарапайым тербелмелі жүйеге мысал болатын жіп-
8.9-суретте көрсетілген
графикті пайдаланып: ке байланған ауыр дененің тербелісін қарастырайық. Егер су-
а) амплитудасын; ретте (8.8-сурет) берілген тербелмелі жүйеге әсер ететін күштер
ә) периодын; өзара теңгерілген болса, дене тыныштық қалпында қалады.
б) жиілігін; Денені тербеліске келтіру үшін, оны бір жаққа ауытқытып жі-
в) циклдік жиілігін; беріп көрелік. Тербелмелі жүйеде денені бастапқы тепе-теңдік
8.10-сурет. ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
г) екі толық тербеліс жасау-
ға кеткен уақытын; қалыпқа қайтаратын күш пайда болады. Дене екінші жаққа
ғ) 6 с-та тербеліс санын қарай ауытқи бастайды. Тербеліс бірнеше рет қайталанады.
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
анықта. Сондықтан гармоникалық тербелістің шарттары: біріншіден,
тербелмелі дененің, екіншіден тепе-теңдік жағдайдың болуы
x, м
және дененің тепе-теңдік күйге қайтаруға тырысатын күштің
3
2 пайда болуы.
1 Жалпы алғанда, тербеліс графигі белгілі болса, яғни ығы-
0 t,c судың уақытқа тәуелділік графигі белгілі болатын болса, онда
-1 2 4 6 8
-2 жылдамдық пен үдеудің уақытқа тәуелділік графигін сызуға
-3 жеңіл болады. 8.10, а-суретте ығысудың уақытқа тәуелділік
графигі берілген, онда жылдамдықтың уақытқа тәуелділік гра-
8.9-сурет фигін алу үшін, алдымен жылдамдықтың мағынасына назар

аударайық. Жылдамдық дегеніміз орын ауыстырудың уақыт
∆x
бойынша өзгерісі екендігін білеміз, яғни υ= . Сәйкесінше
x ∆t
жылдамдықтың уақытқа тәуелділік графигі ығысудың графигіне
3π4 T
0 ұқсас болады, бірақ бастапқы t=0, яғни дене тепе-теңдік күйге
π4 π2 t
келгенде дене жылдам қозғала кері ығысады. Ендеше бұл күйде
а) (тепе-теңдік жағдайы) дененің жылдамдығы ең үлкен мәнге
υ жетеді (8.10, ә-сурет).

Ал енді үдеуге келетін болсақ, білетініміз, үдеу жылдамдық
0 ∆υ
t шамасының уақыт бойынша өзгерісі, яғни a= болаты-
∆t
ә)
ны белгілі. Онда үдеудің уақытқа тәуелділік графигін сызатын
a болсақ (8.10, б-сурет), тербелістің басталар уақытында дене

ығысуында (амплитуда қашықтығында) орналасатын болады.
0 Бұл жерде денеге әрекет ететін теңәрекетті күштердің әсері
t
жүйенің тепе-теңдік нүктесіне қарай бағытталғандықтан, үдеу-
б)
дің модулі ең үлкен мәнге ие. Үдеудің графигі ығысу графигіне
қарама-қарсы екендігіне назар аудару қажет, ендеше ығысу
Гармоникалық оңға қарай бағытталатын болса, онда үдеу теріс болады.
қозғалыс үшін
координата (ығысу), ЗЕРТТЕ
жылдамдық және Суы бар ыдыс және сол ыдысқа сыйымды ағаш білеуше берілген.
үдеу графиктері
Білеу шені су бетіне қойып, аздап қолмен суға батырып көр. Қолыңды
жібергенде нені бақылауға болады, сипатта. Секундомермен тербелмелі

152