Page 176 -

1-ТАПСЫРМА орналасқанда, ал әлсіздері Ай мен Күн бір-біріне перпендику-
ляр орналасқанда болады. Судың тасуы кезінде су толқындары
Электромагниттік толқын-
дар (жарық, рентген сәу- алға және артқа шайқалады. Бұл – гармоникалық генератордың
лесі, радиотолқындар және бір түрі сияқты, оның да резонансы болады. Бұл гармоникалық
т.б.) вакуумда тарала алады. қозғалыстың периоды инерцияға және қайтару күш шамасына
Ал механикалық толқын- тәуелді. Егер шайқалу уақыты су тасуының периодына сәйкес
дар вакуумда тарала алады келсе, резонанс құбылысы болады.
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
ма? Ойыңды дәлелде.

Толқынның
қозғалыс бағыты
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
ЗЕРТТЕ Толқын ұзындығы (L)
Серпімді ортада механи-
калық толқынды демонс-
трациялау үшін қандай
үлгіні ұсынар едің? Үлгі Су бөлшектерінің
Теңіз балдырлары қозғалыс бағыты Толқындық
нұсқасын жаса немесе сыз- 2 L қозғалыс
басын көрсет.

Толқындық шекарасы

Толқындық
қозғалыс
жоқ
Теңіз түбі

9.5-сурет. Толқынның таралу ерекшелігі
Мұхит бетіндегі толқындар көп жағдайда жел әсерінен пайда болады.
Ал Жер астындағы тектоникалық плиталардың қозғалысы жер сілкінісін
және цунамиді тудырады. Тектоникалық плиталар теориясы бойынша ли-
тосфера немесе Жердің жоғарғы қабаты үлкен плиталардан тұрады деп
айтылады. Бұл плиталар материктер мен теңіз түбін жасақтаушылар. Олар
астеносфера деп аталатын тұтқыр қабатқа дейінгі аралықты алып жатыр.
Толқын су бетінде жел әсерінен пайда болғанда, су бетіндегі бөлшек-
тер тербеледі, ал цунами кезінде бүкіл тереңдіктегі бөлшектер тербеліске
түседі. Судың бетіндегі толқындар орта бөлшектерінің өзара әсерлесуі
және гравитациялық күштің әсерінен пайда болады, ал цунами судың
гравитациялық өрісте ағуының салдарынан қозғалады. Сондықтан цу-
нами толқындарының жылдамдығы еркін түсу үдеуімен және мұхиттың
жергілікті тереңдігімен анықталады:
υ = gh� (9.1)
.
Су бетіндегі толқын ұзындығы тереңдіктен бірнеше есе үлкен болған-
дықтан, жылдамдықты есептеу барысында толқын ұзындығын ескерме-
уге болады. Егер мұхит тереңдігі 4 км болса, онда толқын жылдамдығы
200 м/с-қа тең болады. Толқын жағаға жақындағанда жылдамдық кенет-
тен азаяды. Тереңдік 10 м-ға тең болғанда, толқын 10 м/с жылдамдықпен
қозғалады. Толқын биіктігі артады, себебі, алдыңғы толқындық бетті
соңғы толқындық бет қуып жетеді және үйкелістің артуына байланысты
сығылған толқындардың энергиясының тығыздығы артады, яғни, толқын-
ның көтерілу биіктігі де артады.
176