Page 174 -

Серфердің толқын 9.1 Толқындар
бағытында қозғалуы
су бөлшектерінің
қозғалуының Су бетіндегі толқын, бір ұшы бекітілген бау бойымен тара-
нәтижесі деп латын толқын, ауада таралған дыбыс, жарық сәулесі толқындық
ойлайсың ба?
Дегенмен, терең қозғалыстың мысалдары болып табылады. Физикада табиғаты
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
су толқындарында бойынша механикалық және электромагниттік толқын түрлері
су бөлшектері қарастырылады. Толқындық қозғалыстар бірдей заңдармен
толқынның сипатталады деп айтуға болады.
таралу бағытында «Теңіз жағасында отырып, толқын су бөлшектерін жағаға
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
қозғалмайтындығы
эксперимент арқылы тасымалдайды ма?» деп бірнеше рет ойланған шығарсың. Егер
анықталған. Егер бетінде доп қалқып тұрған суға тас лақтырсақ, оның айнала-
су бөлшектері сында ұлғаятын сфералық толқындар пайда болады. Себебі
қозғалмайтын тастың кинетикалық энергиясының бір бөлігі су бөлшектері-
болса, онда толқын не беріледі (9.1-сурет). Доп бір орында жоғары және төмен
дегеніміз не? Ол нені
тасымалдайды? тербеліс жасайды. Толқындар бөлшектерді тасымалдамайды,
берілген энергия бөлшектер арқылы тасымалданады. Ал теңіз
ТІРЕК СӨЗДЕР: жағасынан алыстаған немесе жағаға шығып қалған денелер
желдің әсерінен, не толқынның жағаға соғылуынан қозғалады.
■ механикалық толқын Кез келген толқындардың көзі – тербелістер болады.
■ сфералық толқын Механикалық толқындарды серпімді толқындар деп те атай-
■ жазық толқын ды. Себебі механикалық толқындар серпімді ортада (газ, сұй-
■ толқындық бет ық, қатты) үлкен қашықтықтарға тарала алады. Ал ортаның өзі
(оның бөлшектері) тек тербеліс жасайды. Бөлшектер тербеліс
Механикалық толқын жасау үшін оған энергия беріледі. Серпімді ортаның бөлшек-
дегеніміз – серпімді терінің арасында молекулааралық өзара әсерлесу күштері
орта бөлшектері бар. Олар алған энергия есебінен сығылу, созылу және ығысу
арқылы энергияның деформацияларына ұшырайды, сол кезде серпімділік күші
тасымалдануы.
пайда болып, бөлшекті бастапқы орнына қайтарады. Орта
бөлшегі тербеледі. Ол көрші тұрған бөлшекке энергия береді
және энергия алған бөлшек еріксіз тербеліс жасайды. Ортаның
серпімділігі неғұрлым жоғары болса, толқынның таралуы да
соғұрлым жылдам болады. Осылайша материялық зат тасы-
малданбай, тек энергия тасымалданады. Энергия толқын жыл-
дамдығымен таралады. Мысалы, деректі фильмдерде жарылыс
болған жерден бірнеше километр қашықтықта орналасқан
үйлердің терезелері сынып, қорғаныстардың қирап жатқан-
дарын көруге болады. Ол жерге жарықшақтар ұшып бара
алмайды. Ал терезелер неліктен қирады деп ойлайсың? Бұл –
соққы толқындары. Олар жарылыс кезінде тараған энергияны
тасымалдай отырып, жұмыс атқарады.

9.1-сурет.

174