Page 179 -

қатты денелерде екі толқын түрі де таралады, ал сұйықтар 1-ТАПСЫРМА
мен газдардың қабаттары бір-біріне қатысты ығысқанда оны
Төмендегі суретте ауа мо-
бастапқы қалпына келтіретін күш болмағандықтан, тек бойлық лекулаларының орналасуы
толқындар таралады. Геофизиктер осы қасиетті негізге ала оты- мен соған сәйкес график
рып, Жердің балқыған сұйық ядросының бар екенін дәлелдеді. берілген. Қалай ойлайсың,
Жер сілкінісі кезінде тек бойлық толқын ғана тіркеледі. бұл графикте ауаның қа-
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
Су бетіндегі толқын күрделі толқын болып табылады. Оны сиетін сипаттайтын қандай
физикалық шаманың коор-
беттік толқын деп атайды. Беттік толқын екі ортаның шекара- динатаға тәуелділігі беріл-
сында пайда болады. Мысалы, су бетіндегі толқын. Егер толқын ген? Энергияның сақталу
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
ұзындығы су тереңдігінен аз болса, онда ауа мен су шекара- заңы бойынша графикті
сында орналасқан су бөлшектері шеңберлі траекториямен түсіндіріп бер.
қозғалады, яғни көлденең де, бойлық та бағытта таралады.
Тереңдік артқан сайын шеңбер сығыла бастайды, ал су түбінде
тек бойлық толқын тарайды (9.10-сурет). Жер сілкінісі кезінде y
көлемдік толқындардан кешігіп келетін беттік толқындардан жоғары
көп зиян келеді. қалыпты x
Толқынды сипаттау үшін орта бөлшектерінің тепе-теңдік- төмен
тен ығысуының уақытқа тәуелділік немесе ығысудың орын
ауыстыруға тәуелділік графигін қолдануға болады. Ортаның 9.9-сурет.
Бойлық толқын – ауа
бір бөлшегінен екінші бөлшегіне тербелмелі қозғалыс бір- молекулаларының
ден берілмейді, яғни толқын шекті жылдамдықпен тарала- сиреуі мен сығылуы
ды. Толқын жылдамдығы оның түріне (көлденең не бойлық)
ЗЕРТТЕ
және толқын таралатын ортаның қасиеттеріне (тығыздығы
мен температурасына) тәуелді. Механикалық толқынның көзі Толқындарды бірөл шемді,
– тербелуші дене. Ол ортаның бөлшектерін еріксіз тербеліске екіөлшемді және үшөл-
келтіреді, сондықтан бөлшектердің тербеліс жиілігі толқын шемді деп үш топқа бөледі.
көзінің тербеліс жиілігіне тең. Толқын ортада таралғанда жиілік Күнделікті өмірде кезде-
сетін, өзің білетін толқын-
өзгермейді, яғни, бөлшектердің тербеліс периоды да өзгермей- дарды осы топтарға жікте.
ді, ал амплитудасы толқын көзінен алыстаған сайын азаяды. Осылай аталу себептерін
Себебі толқын энергиясы ортада жұтылады. түсіндір.
T тербеліс периодына тең уақытта толқынның таралатын υ
қашықтығы толқын ұзындығы λ деп аталады.
λ = υ ∙ T (9.2)
мұндағы υ – толқынның таралу жылдамдығы;
Т – толқын периоды.
Толқын ұзындығының ХБЖ-дегі өлшем бірлігі – метр.
Толқын ұзындығына тең арақашықтықтағы 9.11 а-суреттегі
қызыл (не көк) түспен боялған нүктелер бірдей фазада тербе-
леді. Сондықтан толқын ұзындығын бірдей фазада тербеліп
жатқан екі көршілес нүктелер арасындағы қашықтық деп те 9.10-сурет. Су
атауға болады. бетіндегі және
(9.2) формуладан жылдамдықты анықтаймыз: түбіндегі
λ бөлшектердің
υ = (9.3) қозғалысы
T
179