Page 178 -

Толқындардың 9.2 Көлденең және бойлық
таралу жылдамдығы
қандай факторларға толқындар
тәуелді болады?

Бір ұшы бекітілген бау бойымен және серіппе бойымен
ТІРЕК СӨЗДЕР:
таралатын толқындарды салыстырайық. Бауды қозғалысқа
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
■ бойлық толқын келтіру үшін оның ұшын жоғары-төмен қозғай отырып, бау
бөліктерін гармоникалық тербеліс жасауға мәжбүрлесек, бау
■ толқын жиілігі
бойымен синусоидалық толқын таралады. Баудың бөліктері
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
■ толқын жылдамдығы
тепе-теңдік күйіне қатысты толқынның таралу бағытына пер-
пендикуляр бағытта тербеледі. Бұндай толқынды – көлденең
толқын деп атайды. Бау бөліктері ығысу деформациясына
υ
толқын ұшырайды. Қатты денелер ығысу деформациясына ұшырағанда
ұзындығы – λ әр бөлікті бастапқы күйіне келтіретін серпімділік күші пайда
болады. Осы серпімділік күші орта бөлшектерінің еріксіз тер-
υ
белісін тудырады.
Сұйықтар мен газдардың қабаттары бір-біріне қатысты
ығысады, бірақ оларда серпімділік күші пайда болмайды, яғни,
9.7-сурет. көлденең (механикалық) толқын тек қатты денелерде болады.
Серіппедегі және газ
молекулаларындағы Ал серіппенің бір ұшын сыға отырып, оған импульс берсе,
бойлық толқын онда толқын серіппе бойымен таралады. Орта бөліктерінің
тербелісі толқынның таралу бағытымен сәйкес келетін толқын
Толқын ұзындығы түрін – бойлық толқын деп атайды. Бойлық толқын таралғанда
дегеніміз – бірдей фа- орта бөліктері сығылу-созылу деформациясына ұшырайды.
зада тербеліп жатқан Заттың үш күйінде де осы деформация кезінде серпімділік
екі көршілес нүктелер күші пайда болады. Қатты заттарда бойлық толқын көлденең
арасындағы қашықтық.
толқынға қарағанда жылдам таралады. Дыбыс толқындары
бойлық толқынға жатады. 9.8-суреттегі толқынның таралу жыл-
Толқын жиілігі – дамдығы ортаның серпімділік қасиетіне байланысты. Ортаның
1 секунд ішіндегі толық
толқындар немесе өр- 1 және 2 нүктесі тепе-теңдік күйінен ығысты, ал 3 және 4 нүк-
кештер саны. телері тепе-теңдікте тұр.

Толқын жылдамдығы 1 υ
– бұл 1 секунд ішін-
де толқынның таралу 2
бағытында толқынның 3 4
кез келген нүктесі жүріп
өткен қашықтық.
9.8-сурет. Толқынның таралу жылдамдығы
Амплитуда – тыныш- Жер сілкінісі кезінде жер бойымен (шартты түрде S әрпімен
тық күйінен бастап белгіленеді) көлденең толқын да, бойлық толқын да таралады
есептелетін өркештің (Р әрпімен белгіленеді). Қатты дене молекулалары мен атомда-
немесе сайдың биіктігі.
ры тепе-теңдік қалпынан кез келген бағытта қозғалатындықтан,

178