Page 194 -

Неліктен бір нота 10.2 Дыбыстың сипаттамалары
әртүрлі музыкалық
аспаптардан әртүрлі
естіледі? Түнде ұшақтың дыбысын естіп, аспанға қараған кезіңде
оның жылтылдаған жарығын алыстан көріп, ұшақтың бізден
ТІРЕК СӨЗДЕР:
әлдеқашан алыстап кеткенін байқаған боларсың. Дыбыс бізге
■ тембр жарыққа қарағанда кеш жетеді.
■ обертон Дыбыс толқындарының таралу жылдамдығы (10.1) және
(10.2) формулаларымен есептеледі:
■ камертон ҚА
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
υ = s
2) Жүгіруден жарыстың БАЛЫҚ НҰС
t (10.1)
Тон биіктігі – дыбыс мұндағы υ – жылдамдық, s – қашықтық, t – уақыт.
көзі тербелістерінің υ = λ · f (10.2)
жиілігімен анықталатын
шама. мұндағы f – жиілік, λ – толқын ұзындығы.

Тембр – (timbre – фран- Найзағай – табиғи дыбыс көзі. Күн күркірегенде оның эпи-
цуз тілінде «бояу» деген центрі бізден қандай қашықтықта екенін анықтай аламыз
мағынаны білдіреді) ба? Әрине. Жарық бізге лезде жететіндіктен, найзағайдың
дыбыстың сапасы.
жарқылын көрген сәттен дыбыс естілгенге дейін уақытты өл-
Обертон – (oberton – шеп, оны дыбыстың ауадағы жылдамдығына көбейту арқылы
неміс тілінде «жоғары қашықтықты анықтауға болады.
тон» деген мағынаны Дыбыстың біздің қабылдауымызбен байланысты сипат-
білдіреді) негізгі тоннан
жоғары көмекші тон. тамалары бар: дыбыстың қаттылығы, тонның биіктігі, тембрі.
Ақ жарықтағы 7 түстің жиіліктері әртүрлі болатынына ұқсас,
дыбыстағы тон биіктігі де тербеліс жиілігімен анықталады.
ОЙЛАН Дыбыстың ең төменгі жиілігіне сәйкес келетін дыбысты негізгі

1) Найзағай мен күннің тон деп атайды. Негізгі тербеліс жиілігі үлкен болса, тон да
күркіреуі бір мезгілде бо- биік болады. Негізгі тоннан жоғары тондар обертондар деп
латын құбылыстар. Бірақ аталады. Обертондардың жиіліктері негізгі жиіліктен екі есе,
біз найзағайдың жарқылын үш есе т.с.с. артық болады.
ЖО
сол мезетте-ақ көреміз де, Тембр – адамның дауысына немесе аспаптың үніне өзіндік
дыбысты кешірек естиміз. бояу беретін дыбыстың сапасы. Тембрі бойынша біз дыбыс

мәреде тұрған төрешісі көздерін, музыкалық аспаптардың үнін, адамдардың дауысын
секундомерді сөреде бір-бірінен ажырата аламыз. Оркестр музыкалық шығарманы
атылған тапанша түтінін орындағанда, әр аспап дыбысының өзіне тән бояуы байқалып
көрген кезде іске қосты. тұрады. Тембр обертондардың санына байланысты. Әсіре-
Дыбыс оған кешігіп жетті. се, обертондарға бай скрипканың тембрі басқа аспаптардан
3) Кемедегілер 17 км
қашықтықтағы жарылыс- ерекше.
тың дыбысын сумен жет- Қарапайым құрал камертонмен жасалатын тәжірибені қа-
кен дыбыс тіркелгеннен растырайық (10.11-сурет). Камертонның бір ашасын жоғарғы
39 с кеш естіді. жағынан балғамен баяу соққанда баяу дыбыс шығады. Оған
Осы үш мысалдың ұқсас- жіпке ілінген жеңіл шарды тигізгенде, шар серпіледі. Соққы қат-
тығы неде? Құбылыстарды тырақ болғанда, дыбыс қаттырақ шығып, шар көбірек серпіледі.
түсіндір.
Тербеліс амплитудасы артқанда, дыбыс қаттылығы артады.

194