Page 192 -

қисаяды да (10.9, ә-сурет), дыбыс алыс қашықтыққа жетеді.
Түнде дыбыстың алыс қашықтықта жақсы естілуі де рефракция
деп аталатын осы құбылыспен түсіндіріледі. Егер ауаның тем-
пературасы биіктік артқанда өзгермейтін болса, онда дыбыс
көзінен шыққан дыбыс өзгеріссіз таралады. Мысалы, қыстың
аязды, желсіз ауа райында дыбыс алыс қашықтықтан жақсы
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
естіліп тұрады. 10.9-суретте дыбыс көзінен шыққан толқындар
берілген: а) жер бетіне жақын орналасқан ауа температурасы
10. 6-сурет. Құлақ – одан жоғары орналасқан ауа қабаттарының температурасынан
есту құралы
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
жоғары болған кезде дыбыс толқындары жер бетінен шағылып,
x
жоғары қарай иіледі; ә) жер бетіндегі ауа температурасы жоға-
рыдағы ауа қабаттарының температурасынан төмен болған
0,5 1,0 1,5 t,мс
кезде дыбыс толқындары төмен қарай иіледі.

10. 7-сурет. Дабыл Ауа температурасы төмен Ауа температурасы жоғары
жарғағының
1 кГц және 2 кГц
жиіліктердегі
сигналдарға сай
ығысуының уақытқа
тәуелділік графигі
2-ТАПСЫРМА Ауа температурасы жоғары Ауа температурасы төмен
а ) ә )
Төмендегі график бойын-
ша келтірілген сәйкестіктің 10.9-сурет.
біреуі қате берілген. Қай-
сысы қате жазылғанын та- СЕН БІЛЕСІҢ БЕ?
λ
уып, негізде. 1) ; Қорқыт ата ескерткішінде төрт тарапқа қарап тұрғызылған құлпытас-
λ 3
2) ; 3) λ. тарға ұқсайтын стелалар қобыз бейнесіне ұқсайды. Жел соққан кезде
2 40 металл түтік қобыз сарынымен үндес дыбыс шығарады.

СҰРАҚТАР МЕН ТАПСЫРМАЛАР

1. Неліктен температура артқан сайын дыбыстың таралу жылдамдығы
да артады?
x 1
A 2 2. Температура артқан сайын дыбыс толқындарының ұзындығы мен
дыбыс толқындарының жиілігі қалай өзгереді?
S 3. Дыбыс толқындарын тудыру үшін қажетті шарттарды ата.
3
4. «Кез келген дыбыс шығаратын дене тербеледі» деген тұжырымның
дұрыс екенін дәлелдейтін мысал келтір.
10.8-сурет. Толқындық 5. Әткеншекте отырған бала әр минут сайын 20 тербеліс жасады.
қозғалыстың Тоқылдақ азық іздеп ағашты секундына 20 рет шоқыды. Қай
графиктік кескіні жағдайда естілетін дыбыс шығарылды?

192