Page 196 -

2. Қоңырауды бос ыдыста, содан кейін суы бар ыдыстың ішінде қағып
көр. Шыққан дыбыстардың қаттылығы бірдей ме?
3. Ұзындықтары әртүрлі ағаш таяқшаларды үстел үстіне бір-бірлеп тас-
та. Дыбыс биіктігі қалай өзгерді?
4. Қатты қағаз қырына тарақтың тістерін сүйір бұрышпен тигізіп, өзіңе
қарай жылжыт. 10.15-суретте көрсетілгендей, тістерінің жиілігі әртүрлі та-
рақтарды пайдаланып, тәжірибені қайтала. Дыбыс биіктігі қалай өзгерді?
2ЛЫҚ НҰСҚА
10.14-сурет. ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ
«Дыбыстық сигнал
беруге тыйым Судың ішіндегі адам, су бетінен 12 м биіктікте орналасқан дыбыс көзі-
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
салынады» белгісі нен шыққан дыбысты 46 м/с өткен соң естіді. Дыбыс ауада 340 м/с жыл-
дамдықпен, ал суда ауадағыдан 4,2 есе үлкен жылдамдықпен таралды.
Дыбысты естіген кезде адам дыбыс көзінен қандай қашықтықта болған?

Шешуі:
1-қадам. Дыбыстың ауада таралу уақытын (t ) анықтайық.
1
s s 12 м
υ = , формуласынан t = 1 = =0,035 с=35 м/с.
t 1 υ 340 м/с
1
2-қадам. Дыбыстың суда таралу уақытын (t ) анықтайық.
2
t =t – t = 46 м/с – 35 м/с=11 м/с.
10.15-сурет. 2 1
Кәдімгі тарақтарды 3-қадам. Дыбыстың суда таралу жылдамдығын (υ ) есептейік. Есеп
2
пайдаланып, шарты бойынша,
дыбыс биіктігінің υ 2
өзгеруін зерттеу =4,2. Бұдан υ =4,2 · υ = 4,2 · 340 м/с=1428 м/с.
υ 2 1
1
4-қадам. Адамның қандай тереңдікте болғанын (s ) анықтайық.
2
s =υ · t = 1428 м/с · 11 мс=1428 м/с · 0,011 с=15,708 м≈16 м.
СЕН БІЛЕСІҢ БЕ? қашықтықтығын (s) есептеп табайық. адамның дыбыс көзінен
де йін естілген. Кракатау-БА СҰРАҚТАР МЕН ТАПСЫРМАЛАР
2
2
2
шаманы,
ізделінді
Енді
5-қадам.
1883 жылы Индонезия-
дағы Кракатау жанарта-
s=s + s = 12 м+16 м=28 м.
уы ат қылағанда дыбыс
1
қаттылығының деңгейі
Жауабы: 28 м.
ЖО
180 дБ-ге жеткен. Жа-
нартаудың
дыбысы
4800 км қашықтыққа
дың қуатты атқылауынан 1. Оқушы қоңыраудың үнін 1,47 с-тан кейін естіді. Дыбыстың ауада
таралу жылдамдығы 340 м/с, жиілігі 450 Гц. Анықта:
пайда болған жер сілкіні- а) Оқушы қоңырау соғылған жерден қандай қашықтықта болған?
сі нен арал төртке бөлінген. ә) Толқын ұзындығы қандай?
Қазір олардың ортасында
тұрған Анак белсенді жа- 2. 10.16-суретте дыбыстың бетон, су және ауада жүріп өткен
нартау болып саналады. арақашықтықтарының уақытқа тәуелділігі s(t) графиктері берілген.

Графиктер бойынша анықта:
а) Дыбыстың әртүрлі ортадағы таралу жылдамдықтары қандай?
ә) Графиктердің қайсысы дыбыстың сұйықтағы (судағы) таралуын
сипаттайды?
б) Графиктердің қайсысы дыбыстың қатты денедегі (бетондағы)
таралуын сипаттайды?
в) Графиктердің қайсысы дыбыстың газдағы (ауадағы) таралуын
сипаттайды?
196