Page 202 -

Эхолокация – 10.4 Ультрадыбыс және оның
ультрадыбыстық
толқындардың қолданылуы
бөгеттен шағылу
құбылысына
негізделген Адамдар инфрадыбыстарды ести алмайтыны сияқты, жиілігі
теңіз және өзен дыбыс толқыны жиілігінен үлкен механикалық толқындарды
тереңдіктерін да естімейді. Жиілігі дыбыстық диапазонынан жоғары бойлық
өлшеу, нысанның
орнын анықтау толқындар ультрадыбыстар (ultra – латын сөзі, «шектен тыс»,
әдісі. Неліктен «үстінде» деген мағынаны білдіреді) деп аталады. Естілетін
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
эхолокацияда дыбыспен салыстырғанда, ультрадыбыстың толқын ұзындығы
ультрадыбыстық қысқа, жиілігі үлкен.
толқындар жacaнды жолмeн шығaрып алады.ҰСҚА
Ультрадыбыстық толқындар көп энергия тасымалдайды.
қолданылады? Оларды белгілі бір бағытта таралатындай бағдарлауға болады.

ТІРЕК СӨЗДЕР: Сондықтан ультрадыбыс техникада, өнеркәсіп пен медицина-
бысты шығаратын және БАЛЫҚ Н
■ ультрадыбыс да кең қолданылады. Ультрaдыбыстaрды электр тербелістері
арқылы тербеліске келтірілген кварц кристалдары арқылы
■ эхолокация
■ пьезоэлектрлік эффект
СЕН БІЛЕСІҢ БЕ?
Ультрадыбыс – адам Эхолот – ультрадыбыстық толқындармен жұмыс істейтін құрал. Оның
құлағына естілмей- көмегімен өзендердің, теңіздер мен мұхиттардың тереңдіктері анықта-
тін жиілігі 20 кГц-тен лады. Мұхиттар карталарының басым бөлігі эхолоттар арқылы алынған
жоғары механикалық мәліметтер бойынша жасалынған. Мұхиттардағы ең үлкен тереңдік те
толқындар.
ультрадыбыстық эхолокация әдісімен анықталған. Теңіз деңгейінен
8848 м жоғары көтеріліп тұрған Эверестің өзі Тынық мұхиттың 11 км-ге
жуық тереңдігінде су астында қалып қояр еді.
1-ТАПСЫРМА
Көп нүктенің орнына сәй- Жарқанаттар, дельфиндер, киттер, медузалар, түнде ұша-
кес келетін сөздерді қо­ тын көбелектер сияқты кейбір тіршілік иелері ультрадыбысты
ЖО
йып, мәтін құрастыр. шығарады және қабылдайды. Дельфиндер жиілігі 200 кГц-ке де-
... әдісімен теңіз тереңдігін йінгі ультрадыбысты шығарып, бір километрдей қашықтықтан
анықтау үшін ... ультрады- шағылған дыбысты қабылдай алады.

қабылдайтын ... орнатыла- Жарқанаттар жиілігі 150 кГц-ке дейінгі ультрадыбыстар-
ды. Ультрадыбыстың шыға- ды шығарып, шағылған дыбысты қабылдай алатындықтан
рылуы мен қабылдануы
арасындағы t уақыт ішінде (10.24-сурет), түнде бөгеттерге соқтығыспай ұшады және қо-
ультрадыбыс ... барып, кері ректік жәндіктерін аулайды. Таңқаларлық жайт – олардың
қайтқандықтан, ... теңіз те- көздері түнде көрмесе де, айналасындағы денелердің өлшемін,
реңдігіне тең қашықтықты қозғалып немесе тыныш тұрғанын, қайсысы қатты зат, қайсысы
жүріп өтеді. Сонда теңіз жәндік немесе өсімдік екенін ажырата алуы.
υt
тереңдігі h= формула- Медицинада ультрадыбысты қолданудың негізгі мақсаты –
2
сымен анықталады. ауруды анықтау, ауруларды емдеуді жеделдету (10.25-10.27-су-
реттер). Ультрадыбыс бронх қабынуы, артрит, ревматизм, тері
ауруларын емдеуде, бүйрек тастарын ұсақтауда, қатерлі ісікті

202