Page 200 -

Адамдардың ауыз қуысы, көмейі мен мұрын қуысы резо-
натордың қызметін атқарады. Теңіз жағасында бақалшықты
құлағыңа тоссаң (10.22-сурет), «теңіз шуын» естігендей әсер
аласың, шын мәнінде, ол айналадағы шуды резонатор ретінде
күшейтеді.

ЗЕРТТЕ
10.22-сурет. Бақалшық БАЛЫҚ НҰСҚА
10.20-сурет. Камертон
резонаторы – Дыбыс жылдамдығын анықтау үшін мектеп ғимаратынан қандай да бір
бір жағы ашық қашықтықта тұрып зерттеу жүргіз. Қолыңа екі ағаш таяқты алып бір-бірі-
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
қарапайым жәшік не соққанда, олар қатты дыбыс шығаруы тиіс. Жаңғырық жақсы естілетін
орынды таңдап ал. Одан кейін өзің тұрған жерден ғимаратқа дейінгі
қашықтықты өлшеп ал да, тәжірибені қайтала. Бұл зерттеуді жүргізу үшін
досыңның көмегі қажет. Досың сенімен қатар тұрып, соққы дыбысын
естігенде секундомерді қосып, ал жаңғырықты естігенде оны тоқтатуы
керек. Өлшеп алынған қашықтық пен уақыттың мәндерін пайдаланып,
дыбыстың ауадағы жылдамдығын есепте.

ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ
90 км/сағ жылдамдықпен келе жатқан пойыздың жүргізушісі дабыл
10.21-сурет. дыбысы берілген уақыттан бастап санағанда жол бойында тұрған турист-
Музыкалық тің жанына жеткенге дейін 26,8 с өткенін байқады. Ал турист дабыл беріл-
аспаптардың геннен 2 с өткенде бірінші дыбысты, қысқа уақыттан кейін жаңғырықты
резонаторы – естіді.
олардың шанақтары Турист жаңғырықтың жартастан шағылған дыбыс екеніне назар аудар-
ды. Ол жартастың өзінен қандай қашықтықта екенін анықтау үшін қат-
ты айқайлап, сол сәтте секундомерді қосқанда, ең алғашқы жаңғырықты
5 с-тан кейін естиді.
Ауаның температурасы шамамен қанша градус?
Туристтен жартасқа дейінгі қашықтық қандай?
Егер турист дыбыстың ауада таралу жылдамдығын 340 м/с деп есепте-
ген болса, қашықтықты анықтауда қаншалықты қателесті?
Шешуі: км
ЖО дыбыстың ауада таралу жылдамдығын есептейміз: 1 2
1-қадам. s=υ · t формуласын пайдаланып, дабыл дыбысының туристен

1
п
1
п
м
м
болғандықтан, s =25
· 26,8 с=670 м.
=25
с
с
1
– резонатор қандай қашықтықта берілгенін есептейміз. s = υ · t және υ =90 сағ =
s
формуласын пайдаланып және s =s екенін ескеріп,
2-қадам. υ=
t
s
670 м
; υ =
υ =
=335 м/с .
2
д
д
t
2с
2
О
3-қадам. Ауаның температурасы 0 С болғанда дыбыстың таралу жыл-
дамдығы 330 м/с; ал 20 С температурада дыбыс 340 м/с жылдамдықпен
О
тарайды (алдыңғы 10.2 тақырыпты қара), олай болса, осы оқиға болған
О
сәттегі ауаның температурасы шамамен 10 С.
4-қадам. Дыбыс жартасқа дейінгі қашықтыққа екі еселенген
10.23-сурет. қашықтықты жүріп өтеді:
Жаңғырықты есту
200