Page 208 -

Құралдармен өлшеу 11.1 Аспан денелеріне дейінгі ара
жүргізу мүмкін
болмаған жағдайда қашықтықты анықтау
арақашықтықты
қалай анықтар едің?
Аспан денелеріне дейінгі қашықтықты өлшеуде астрономдар
әртүрлі әдістер қолданады. Қолданылатын өлшеу тәсілі нысан-
жылдамдықпен бір БАЛЫҚ НҰСҚА
ТІРЕК СӨЗДЕР:
ның қаншалықты қашықтықта орналасуына байланысты. Бірақ,
■ параллакс барлық әдіс-тәсілдерді ғылым мен математиканың біріккен
■ жарық жылы жүйесі деуге болады. Олар қандай әдістер?
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
■ парсек Жақын жұлдыздарға дейінгі қашықтықты анықтаудың бір
әдісі – параллакс деп аталады. Бұл әдіс Жердің Күнді айналу
орбитасының геометриясына негізделген.
Параллакс (гр. Мына мысалды қайталап көр. Қарындашты тігінен ұстап
«parallaxіs» – ауытқу) - тұрып, қолыңды алға қарай соз, қарындашқа алыстағы ны-
бір затқа жылжымай-
тын нүктеден қарап, сандарға қатысты алдымен сол көзіңді, содан кейін оң көзіңді
одан соң басқа бір көру жауып қара. Нені байқадың? Қарындашты көзіңе жақындатып,
аясында екінші нүк- тәжірибені қайтала. Бұл жолы не өзгерді?
теден қараған кездегі Қарастырылған тәжірибе параллакс әдісінің көрінісі бойын-
заттың жылжуы болып ша әртүрлі орындардан қараған кезде алыстағы нысандарға
көрінетін құбылыс.
қатысты жақындағы дененің орны ығысқан сияқты болып
көрінеді.
Астрономиялық бірлік Дәл осылай Жер Күнді айналуы барысында бізге жақын
– Жердің Күнді айналу жатқан жұлдыздарға, алдыңғы мысалдағы қарындашқа қараған
орбитасының орташа сияқты, әртүрлі нүктелерден қарауға мүмкіндік береді. 11.1,
радиусы.
а-суретке назар аударайық.
1 а.б.=149,6 млн.км=
11
=1,5 ∙ 10 м. Желтоқсан
Жақындағы
Базис жұлдыз
ЖО Алыстағы
Жарық жылы деп P
жарық сәулесінің ва- Күн
куумде 300000 км/с Параллакс

жылда жүріп өтетін Жер бұрышы
арақашықтығын айта- жұлдыз
15
ды. 1 ж.ж.=9,46 ∙ 10 м. 11.1, а-сурет. Желтоқсан айындағы Жерден жұлдыздың көріну бұрышы
Маусым

Парсек дегеніміз жыл- Жақындағы
дық параллаксы бір Күн жұлдыз
бұрыштық секундқа тең P
болатын қашықтық. Базис

Параллакс Алыстағы
Жер бұрышы жұлдыз
11.1, ә-сурет. Маусым айындағы Жерден жұлдыздың көріну бұрышы

208