Page 209 -

11.1, ә-суреттегі Жердің Күнді айналу орбитасындағы Күнге
дейінгі қашықтық белгілі. Орбитаның екі нүктесіндегі желтоқсан
және маусым айларындағы жұлдыздың көріну бұрыштарын
өлшеуге болады. Неғұрлым жұлдыз алыста болса, бұрыштар-
дың мәні аз болады. Осылай жұлдызға дейінгі қашықтықты
анықтайды. Теңдеу түрінде өрнектесек:
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
D = a (11.1)
sin p
Мұндағы, D-жұлдызға дейінгі қашықтық; 11.2-сурет. Тәуліктік
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
a – Жерден Күнге дейінгі қашықтық (базис деп аталады); параллакс
p – параллакс бұрышы.
Параллакстың тәуліктік және ғасырлық деп аталатын түрлері
де бар. Жердің өз осінде айналу салдарынан төбесі ғарыш де-
несінің центрінде болатын, қабырғалары Жер центріне және өзен
бақылаушыға бағытталған бұрыш ретінде анықталатын түрі
тәуліктік параллакс немесе горизонталь параллакс деп аталады. 2
Күн жүйесінің Галактикадағы қозғалысына байланысты ға-
1,4 км
рыш денесінің бір жыл ішіндегі бұрыштық ығысуы ғасырлық
1
параллакс болып табылады.
Ғарыштағы денелердің өздері де қозғалыста болатындықтан,
олардың орташа статистикалық ығысуын ғана ғасырлық па- 11.3-сурет. Өзеннің
жағасында бір-бірінен
раллакс деп санайды.
белгілі бір қашықтық-
та орналасқан екі
ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ мұнара
Өзеннің бергі жағасында екі мұнара орналасқан (11.3 және 11.4-сурет).
Мұнаралардың бір-бірінен арақашықтығы 1,4 км. Өзеннің арғы жағасын-
да екінші мұнараға перпендикуляр бағытта ағаш өсіп тұр. Бірінші мұнара-
дан ағашқа дейінгі қашықтық неге тең? C
Шешуі: Тікелей бару мүмкін болмайтын қашықтықты анықтауға ар-
налған параллакс әдісін қолданамыз. Ол үшін есепті сызба түрінде қарас- өзен 45 О
тырып алайық. 90 О B
1-қадам. Бірінші мұнараның тұрған орнын А нүктесі, екінші мұнараның 45 О О 2
тұрған орнын В нүктесі, ағашты С нүктесі деп белгілеу енгізейік. Сонда 45 1,4 км
бізде АВС тікбұрышты үшбұрышы пайда болады. Есептің шарты бойынша А
°
∠CBA = 90 . Ал АВ аралығы базис болып табылады. Егер А төбесінен ВС 1
°
қабырғасына параллель АК түзуін жүргізсек, ∠CAB = 45 екені шығады.
°
°
Осыдан: ∠CAB = 45 ∠ACB = 45 . 11.4-сурет.
2-қадам. Енді өзімізге керекті АС аралығын анықтауымызға болады. Мұнаралар мен
AB AB ағашты белгілеулер
= sin45 ° ⇒ AC =
AC sin45 ° арқылы көрсету
1400 м
3-қадам. AC= = 2000 м= 2 км.
0,7
Жауабы: 2 км.

209