Page 211 -

ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ

Ультрадыбыс 3000 км/сағ жылдамдықпен таралады. 10 парсек (b) Жер параллакс=p
қашықтықты қанша уақытта өтеді?
Шешуі: Алдымен барлық шамалар бірдей бірлікте болу үшін, d
қашықтықтың өлшем бірлігін километрмен өрнектеп алайық. (a) Күн (с) жұлдыз
1 пк = 3,085678 ∙ 10 м.
16
14
17
10 пк = 3,086 ∙10 м = 3,086 ∙ 10 км.
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
1-қадам. υ=D/t; мұндағы, υ-таралу жылдамдығы, D-ультрадыбыстың 11.6-сурет. Бір
таралатын қашықтығы; t – 10 пк қашықтықты жүріп өтуге қажетті уақыт. бұрыштық секундқа
Осыдан уақытты шығарамыз: тең параллакс
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
D
t= ;
υ 2-ТАПСЫРМА
2-қадам. t=(3,086 ∙ 10 км)/(3000 км/сағ)=1,03 ∙ 10 сағ=11 ∙ 10 жыл.
6
11
14
1 парсек қашықтықты жа-
11
6
Жауабы: t=1,03 ∙ 10 сағ=11 ∙ 10 жыл. рық жылымен, астроно-
миялық бірлікпен және
ЗЕРТТЕ
метрмен өрнекте.
Міндеті: Өте алыс ғимаратқа дейінгі қашықтықты анықтау.
Құрал-жабдықтар: Өлшеу таспасы немесе ұзын сызғыш, компас.
Жұмыстың барысы:
1. Алыста орналасқан ғимаратты таңда;
2. Өлшеу мүмкін болатындай базис аралықты белгіле және өлшеу тас-
пасын қолдана отырып осы аралықты өлше;
3. Базис аралықтың бір шеткі нүктесі алыс ғимаратқа тік бұрыш жасай-
тындай болсын;
4. Компасты пайдалану арқылы базистан алыстағы ғимаратқа бағыт-
талған бұрыштарды анықта;
5. Таңдаған масштабың бойынша сызбасын тұрғыз;
6. Параллакс бұрышын анықта;
a
7. D= теңдеуі бойынша, алыс ғимаратқа дейінгі қашықтықты
sin p
параллакс әдісін қолдана отырып, анықта. Тәжірибе нәтижелері бойынша
қорытынды жаса.

СҰРАҚТАР МЕН ТАПСЫРМАЛАР

1. Ең жақын жұлдыз Центавр шоқжұлдызының α-жұлдызы Проксиманың жылдық параллаксы
0,77233''. а) Осы жұлдызға дейінгі қашықтықты анықта; ә) жарық осы қашықтықты қанша уақытта
жүріп өтеді? (жарық жылдамдығы 3 ∙ 10 м/с).
8
2. Жұлдыздың параллаксы p=0,02''. Жұлдыз қандай қашықтықта орналасқан?
3. Егер Күннен жұлдызға дейінгі қашықтық 30 парсек болса, онда жұлдыз Жерден қаншалықты
алыста орналасқан? Жауабын жарық жылымен және метрмен өрнекте.

4. Жерге қатысты алынған өлшеу бойынша жұлдыздың параллаксы 0,1''. Марстағы бақылаушы үшін
бұл жұлдыздың параллаксы қаншалықты артық (Марстан Күнге дейінгі қашықтық 1,5 а.б.)?
5. Егер Жерден 1/50 секундтық бұрыш болатындай ығысуды өлшей алатын болсаң, онда параллакс
әдісі бойынша қандай қашықтықтағы жұлдызды анықтай алар едің? Бақылаулардың аралығы
қанша уақытқа созылар еді?

211