Page 216 -

Кемпірқосақ 11.3 Жұлдыздық шама
құбылысының пайда
болу себебін қалай
түсіндірер едің? Жұлдыздың температурасын қалай өлшеуге болады? Әр-
Ондағы түстердің бір ыстық денеде өзінің температурасына тәуелді жылулық
орналасу реті сәулелену болады. Белгілі бір өлшемі бар қызған дененің тем-
қандай?
кластарын салыс тыра оты-БАЛЫҚ НҰСҚА
пературасы жоғарылаған сайын жарықтығы арта түседі. Бұл
құбылысты күнделікті тұрмыстан да байқауға болады. Мысалы,
ТІРЕК СӨЗДЕР:
электр шамының қыл сымы біртіндеп қызған сайын бастапқы
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
■ спектрлік клас қызыл түстен ақшыл түске ауысады. Мұның себебі, ыстық дене
бірлік ауданға келетін барлық жиіліктегі көп жарық мөлшерін
■ жұтылу спектрі
сәулелендіреді. Күн бетінің температурасы шамамен 5800 К.
Суық жұлдыздардың температурасы 3000 К болса, өте ыстық
ОЙЛАН жұлдыздың температурасы 50000 К-ге дейін жетеді екен.
Жалпы, заттардың иондалу деңгейі бойынша да олардың
Жұлдыздың көрінетін жа-
рығы мен арақашықтығын температурасы туралы айтуға болады. Айталық, қатты күйдегі
өлшеу арқылы оның қан- заттарда температура 10 К шамасында болса, өте күшті ион-
6
4
дай қасиетін анықтаймыз? далған газ немесе плазмалық күйде температурасы 10 – 10 К
дейін жетеді екен.
Жұлдыздардың спектріндегі жұтылу сызықтары олардың
СЕН БІЛЕСІҢ БЕ?
иондалу дәрежесін байқатады. Бұл сызықтар оның спектрлік
ХХ ғасырдың басында дат класына және температурасына сәйкес келеді. Жұлдыздарды
ғалымы Эйнар Герцшпрунг түстеріне қарай мынадай спектрлік кластарға жіктейді: O, B, A,
(1873-1967) және амери- F, G, K, M. Бұл өз кезегінде жоғарыдан төменгі температураға
кан астрономы Генри дейінгі реттілікті білдіреді. Мысалы:
Норрис Рассел (1877-1957) • Ең ыстық және ақшыл көк түсті жұлдыздар O класына жа-
жұлдыздық шамалардың
арасындағы маңызды бай- тады. Жұтылу спектрінде гелий сызықтары бөлінеді;
ланысты тапты. Олар жұл- • Ақ түсті жұлдыздар А класына жатады. Олардың жұтылу
дыздың спектрлік класы спектрінде сутегі сызықтары көрінеді.
абсолют жұлдыздық ша- • G класына Күн сияқты жұлдыздар жатады. Олардың түсі
ЖО
масының көрсеткіші болып ақшыл сары болып келеді. Жұтылу спектрлерінде металл-
табылатынын байқады.
дық сызықтар көп.
Жұлдыздардың спектрлік • M класы қызыл жұлдыздар болып табылады. Жұтылу спектр-
рып, абсолюттік шамамен леріндегі жолақтар оларда молекулалардың бар екендігін
тәуелділік диаграммасын байқатады.
құрастырды. Спектрлік Кейіннен жұлдыздардың спектрлік сипаттамасында әртүр-
кластар жұлдыз дардың лілікті қамтамасыз ету үшін спектрлік жіктеу реті өзгертілді.
беткі температурасына
байланысты бөлінетін Астрономдар сандардың қосымша санатын қосу арқылы
болғандықтан, мұны абсо- OBAFGKM дәйектілігін өзгертті. Спектрлік кластағы әрбір әріп-
лют шама мен беткі темпе- ке 0.0-ден 9.5-ке дейінгі (0,5 қадаммен) санаттар қосылды.
ратура байланысы арқылы Мұндағы 0.0 ең ыстық, ал 9.5 - ең суық жұлдыздар. Мысалы,
сипатталатын диаграмма B 7.0 спектрлік класындағы жұлдыз B 9.5 жұлдыздан ыстық,
деуге де болады.
ал A 1.5 спектрлік класындағы жұлдыз спектрлік класы F 0.0
жұлдызынан ыстық болады. Түрлі спектр кластарының ерекше
жұтылу сызығы бар екендігін 1-кестеден көруге болады.

216